લિઙ્ગપુરાણમ્

સામ્યે લયો ગુણાનાં તુ તયોર્હેતુર્મહેશ્વરઃ લીલયા દેવદેવેન સર્ગાસ્ત્વીદૃગ્વિધાઃ કૃતાઃ

ગુણો સમાન હોય ત્યારે વિલય થાય છે; બંનેનું કારણ મહેશ્વર છે. દેવોના દેવની લીલા દ્વારા આવી સૃષ્ટિઓ કરવામાં આવી છે.

અસંખ્યાતાશ્ ચ સંક્ષેપાત્ પ્રધાનાદ્ અન્વધિષ્ઠિતાત્ અસંખ્યાતાશ્ ચ કલ્પાખ્યા હ્ય્ અસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ

સંક્ષેપમાં, અનગણ્યા જીવ પ્રધાનમાંથી અને તેના અધિકાર હેઠળ ઉત્પન્ન થાય છે; અનગણ્યા કલ્પો અને અનગણ્યા પિતામહ પણ છે.

હરયશ્ચાપ્યસંખ્યાતાસ્ ત્વ્ એક એવ મહેશ્વરઃ પ્રધાનાદિપ્રવૃત્તાનિ લીલયા પ્રાકૃતાનિ તુ

અને હરિ પણ અનગણ્યા છે, પણ મહેશ્વર એક જ છે; પ્રધાનથી શરૂ થયેલી સર્વે પ્રાકૃત પ્રવૃત્તિઓ તેની લીલા દ્વારા ચાલે છે.

ગુણાત્મિકા ચ તદ્વૃત્તિસ્ તસ્ય દેવસ્ય વૈ ત્રિધા અપ્રાકૃતસ્ય તસ્યાદિર્ મધ્યાન્તં નાસ્તિ ચાત્મનઃ

તે દેવની ક્રિયા ત્રણ પ્રકારની અને ગુણવાળી છે; એ અપ્રાકૃત સ્વરૂપમાં, તેના આત્માને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી.

પિતામહસ્યાથ પરઃ પરાર્ધદ્વયસંમિતઃ દિવા સૃષ્ટં તુ યત્સર્વં નિશિ નશ્યતિ ચાસ્ય તત્

પિતામહથી ઉપર, બીજું છે, જેના એક દિવસમાં બે પરાર્ધ થાય છે; જે કંઈ તેના દિવસે સર્જાય છે, એ રાત્રે નાશ પામે છે.

ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહસ્તત્ર નશ્યતે ચોર્ધ્વતો ન ચ રાત્રૌ ચૈકાર્ણવે બ્રહ્મા નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

ત્યાં ભૂ, ભુવઃ અને સ્વર લોક નાશ પામે છે, અને ઉપરના પણ; રાત્રે, સ્થાવર અને જંગમ સર્વે નાશ પામે છે, ત્યારે બ્રહ્મા એક જ મહાસાગરમાં રહે છે.

સુષ્વાપામ્ભસિ યસ્તસ્માન્ નારાયણ ઇતિ સ્મૃતઃ શર્વર્યન્તે પ્રબુદ્ધો વૈ દૃષ્ટ્વા શૂન્યં ચરાચરમ્

ગાઢ ઊંઘના જળમાં ડૂબેલા હોવાથી તેને નારાયણ કહેવાય છે; રાત્રિના અંતે, જાગી, સર્વે સ્થાવર-જંગમને શૂન્ય જોઈને—

સ્રષ્ટું તદા મતિં ચક્રે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ઉદકૈરાપ્લુતાં ક્ષ્માં તાં સમાદાય સનાતનઃ

પછી બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, સર્જનનો સંકલ્પ કરે છે; જળમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને લઈ, એ શાશ્વત—

પૂર્વવત્સ્થાપયામાસ વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ નદીનદસમુદ્રાંશ્ ચ પૂર્વવચ્ચાકરોત્પ્રભુઃ

પૂર્વની જેમ, વરાહ રૂપ ધારણ કરી, પૃથ્વીને સ્થિર કરે છે; પ્રભુએ નદીઓ, નાળાઓ અને સમુદ્રો પણ પૂર્વની જેમ બનાવ્યા.

કૃત્વા ધરાં પ્રયત્નેન નિમ્નોન્નતિવિવર્જિતામ્ ધરાયાં સો ઽચિનોત્સર્વાન્ ગિરીન્ દગ્ધાન્ પુરાગ્નિના

પછી ધરાને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક સમતલ બનાવી, જેમાં ક્યાંય ઊંચા કે નીચા ભાગ નહોતા. એ ધરા પર એણે પ્રાચીન અગ્નિથી દાઝાયેલા બધા પર્વતો ફરીથી સ્થાપ્યા.

ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ કલ્પયામાસ પૂર્વવત્ સ્રષ્ટું ચ ભગવાંશ્ચક્રે તદા સ્રષ્ટા પુનર્મતિમ્

પછી એ ભગવાને પહેલાં જેવું, ભૂલોકથી શરૂ કરીને ચારેય લોકોની રચના કરી. એ સમયે, એ સર્જનહાર ભગવાને ફરીથી સર્જન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

યદા સ્રષ્ટું મતિં ચક્રે મોહશ્ચાસીન્મહાત્મનઃ દ્વિજાશ્ ચ બુદ્ધિપૂર્વં તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

જ્યારે એ મહાત્માએ સર્જન કરવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે એમાં મોહ ઉત્પન્ન થયો; અને બ્રહ્માજી, જેમનું જન્મ અજ્ઞાત છે, એમના પાસેથી બુદ્ધિશાળી દ્વિજોત્પન્ન થયા.

તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ અવિદ્યા પઞ્ચધા હ્યેષા પ્રાદુર્ભૂતા સ્વયમ્ભુવઃ

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધ—આ પાંચ પ્રકારની અવિદ્યાઓ સ્વયંભૂ બ્રહ્માથી પ્રગટ થઈ.

અવિદ્યયા મુનેર્ગ્રસ્તઃ સર્ગો મુખ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ અસાધક ઇતિ સ્મૃત્વા સર્ગો મુખ્યઃ પ્રજાપતિઃ

અવિદ્યાથી આવરી લેવાયેલું સર્જન મુખ્ય સર્જન કહેવાય છે; અને એ અસફળ હતું એમ જાણી, એ મુખ્ય સર્જન પ્રજાપતિને અર્પણ કરવામાં આવ્યું.

અભ્યમન્યત સો ઽન્યં વૈ નગા મુખ્યોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ ત્રિધા કણ્ઠો મુનેસ્તસ્ય ધ્યાયતો વૈ હ્યવર્તત

પછી એણે બીજું સર્જન કરવાનો વિચાર કર્યો; મુખ્ય વૃક્ષો ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવાય છે; અને એ ઋષિ ધ્યાનમાં તલિન હતા ત્યારે એમના કંઠમાંથી ત્રણ પ્રકારની રચનાઓ પ્રગટ થઈ.

પ્રથમં તસ્ય વૈ જજ્ઞે તિર્યક્સ્રોતો મહાત્મનઃ ઊર્ધ્વસ્રોતઃ પરસ્તસ્ય સાત્ત્વિકઃ સ ઇતિ સ્મૃતઃ

સૌપ્રથમ એ મહાત્માથી આડેધડ વહેતી સર્જના ઉત્પન્ન થઈ; પછી ઉપર તરફ વહેતી, એટલે કે સાત્વિક સર્જના પ્રગટ થઈ.

અર્વાક્સ્રોતો ઽનુગ્રહશ્ ચ તથા ભૂતાદિકઃ પુનઃ બ્રહ્મણો મહતસ્ત્વાદ્યો દ્વિતીયો ભૌતિકસ્ તથા

પછી નીચે તરફ વહેતી સર્જના અને અનુકંપાવાળી સર્જના, તેમજ ભૂતાદિક સર્જના ફરીથી પ્રગટ થઈ; મહાન બ્રહ્માથી પ્રથમ મહત્ કહેવાય છે, બીજું પણ ભૂતિક કહેવાય છે.

સર્ગસ્તૃતીયશ્ચૈન્દ્રિયસ્ તુરીયો મુખ્ય ઉચ્યતે તિર્યગ્યોન્યઃ પઞ્ચમસ્તુ ષષ્ઠો દૈવિક ઉચ્યતે

ત્રીજી ઇન્દ્રિયપ્રધાન સર્જના કહેવાય છે, ચોથી મુખ્ય કહેવાય છે; પાંચમી તિર્યક યોનિની છે અને છઠ્ઠી દૈવી કહેવાય છે.

સપ્તમો માનુષો વિપ્રા અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સ્મૃતઃ નવમશ્ચૈવ કૌમારઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાસ્ત્વિમે

સાતમી માનવ સર્જના છે, હે વિદ્વાનો; આઠમી અનુકંપાવાળી કહેવાય છે; નવમી કૌમાર છે; આ બધું પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્જન છે.

પુરસ્તાદસૃજદ્દેવઃ સનન્દં સનકં તથા સનાતનં મુનિશ્રેષ્ઠા નૈષ્કર્મ્યેણ ગતાઃ પરમ્

પ્રથમ, દેવએ સનંદ, સનક અને સનાતન નામના શ્રેષ્ઠ ઋષિઓનું સર્જન કર્યું, જેમણે નિષ્ક્રિયતાથી પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.

મરીચિભૃગ્વઙ્ગિરસઃ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજદ્યોગવિદ્યયા

એ પછી યોગવિદ્યાથી બ્રહ્માએ મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વશિષ્ઠનું સર્જન કર્યું.

નવૈતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા બ્રહ્મજ્ઞા બ્રાહ્મણોત્તમાઃ બ્રહ્મવાદિન એવૈતે બ્રહ્મણઃ સદૃશાઃ સ્મૃતાઃ

આ નવેય બ્રહ્માના પુત્રો છે, બ્રહ્મજ્ઞાની અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે; તેઓ બ્રહ્મવેદી કહેવાય છે અને બ્રહ્મા સમાન માનવામાં આવે છે.

સંકલ્પશ્ચૈવ ધર્મશ્ ચ હ્ય્ અધર્મો ધર્મસંનિધિઃ દ્વાદશૈવ પ્રજાસ્ત્વેતા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

સંકલ્પ, ધર્મ, અધર્મ અને ધર્મની હાજરી—આ બારેય પ્રજાઓ અજ્ઞાત જન્મવાળા બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થઈ.

ઋભું સનત્કુમારં ચ સસર્જાદૌ સનાતનઃ તાવૂર્ધ્વરેતસૌ દિવ્યૌ ચાગ્રજૌ બ્રહ્મવાદિનૌ

સનાતને સૌપ્રથમ ઋભુ અને સનત્કુમારનું સર્જન કર્યું; બંને દિવ્ય હતા, ઉપરવટ ઉર્જાવાળા અને બ્રહ્મવેદી હતા.

કુમારૌ બ્રહ્મણસ્ તુલ્યૌ સર્વજ્ઞૌ સર્વભાવિનૌ વક્ષ્યે ભાર્યાકુલં તેષાં મુનીનામગ્રજન્મનામ્

કુમારો બ્રહ્મા સમાન, સર્વજ્ઞ અને સર્વનું સર્જન કરનાર હતા; હવે હું એ પ્રથમ જન્મેલા ઋષિઓની પત્નીઓનું વર્ણન કરીશ.

સમાસતો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રજાસમ્ભૂતિમેવ ચ શતરૂપાં તુ વૈ રાજ્ઞીં વિરાજમસૃજત્પ્રભુઃ

હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, સંક્ષિપ્તમાં, પ્રજાની ઉત્પત્તિ માટે ભગવાને શતરૂપા નામની રાણી અને વિરાટનું સર્જન કર્યું.

સ્વાયમ્ભુવાત્તુ વૈ રાજ્ઞી શતરૂપા ત્વયોનિજા લેભે પુત્રદ્વયં પુણ્યા તથા કન્યાદ્વયં ચ સા

સ્વાયંભુવ મનુ પાસેથી જન્મેલી, ગર્ભ વિના ઉત્પન્ન થયેલી રાણી શતરૂપાએ બે પુણ્યશાળી પુત્રો અને બે પુત્રીઓ પ્રાપ્ત કરી.

ઉત્તાનપાદો હ્યવરો ધીમાઞ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રિયવ્રતઃ જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠા ત્વાકૂતિઃ પ્રસૂતિશ્ચાનુજા સ્મૃતા

ઉત્તાનપાદે નાનો અને બુદ્ધિશાળી હતો, જ્યારે પ્રિયવ્રત મોટો હતો. દિકરીઓમાં આકૂતિ સૌથી મોટી અને પ્રસૂતિ નાની કહેવાય છે.

ઉપયેમે તદાકૂતિં રુચિર્નામ પ્રજાપતિઃ પ્રસૂતિં ભગવાન્દક્ષો લોકધાત્રીં ચ યોગિનીમ્

તે સમયે રૂચિ નામના પ્રજાપતિએ આકૂતિ સાથે લગ્ન કર્યા અને લોકને પોષનારા તથા યોગી એવા દક્ષે પ્રસૂતિને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.