લિઙ્ગપુરાણમ્

બ્રહ્મપુત્રો મહાતેજા રાજા ક્ષુપ ઇતિ સ્મૃતઃ અભૂન્મિત્રો દધીચસ્ય મુનીન્દ્રસ્ય જનેશ્વરઃ

ક્ષુપ નામનો રાજા, જે બ્રહ્માનો પુત્ર અને મહાતેજસ્વી હતો, તે દધીચિ મુનિનો મિત્ર બન્યો.

ચિરાત્તયોઃ પ્રસંગાદ્વૈ વાદઃ ક્ષુપદધીચયોઃ અભવત્ ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠો વિપ્ર એવેતિ વિશ્રુતઃ

લાંબા સમય પછી, ક્ષુપ અને દધીચિ વચ્ચે એ વિષય પર વિવાદ થયો કે શ્રેષ્ઠ કોણ – ક્ષત્રિય કે બ્રાહ્મણ; અને એ ચર્ચા સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થઈ.

અષ્ટાનાં લોકપાલાનાં વપુર્ધારયતે નૃપઃ તસ્માદિન્દ્રો હ્યયં વહ્નિર્ યમશ્ ચ નિરૃતિસ્ તથા

રાજાએ આઠ દિશાના દેવતાઓના રૂપ ધારણ કર્યા; તેથી, એ ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ અને નિૃતિ પણ કહેવાય છે.

વરુણશ્ચૈવ વાયુશ્ ચ સોમો ધનદ એવ ચ ઈશ્વરો ઽહં ન સંદેહો નાવમન્તવ્ય એવ ચ

અને એ વરુણ, વાયુ, સોમ અને ધનદ પણ છે; હું ઈશ્વર છું – એમાં કોઈ શંકા નથી – અને મને કદી અવગણવું નહીં.

મહતી દેવતા યા સા મહતશ્ચાપિ સુવ્રત તસ્માત્ત્વયા મહાભાગ ચ્યાવનેય સદા હ્યહમ્

જે મહાદેવી છે, તે પણ મહાન છે; તેથી, હે ભાગ્યશાળી, હું હંમેશાં ચ્યવનના વંશમાંથી માનવામાં આવું છું.

નાવમન્તવ્ય એવેહ પૂજનીયશ્ ચ સર્વથા શ્રુત્વા તથા મતં તસ્ય ક્ષુપસ્ય મુનિસત્તમઃ

અહીં ક્યારેય તેની અવગણના કરવી નહીં, અને સર્વ રીતે તેની પૂજા કરવી જોઈએ. આવું સાંભળીને, મહાન ઋષિએ એ વૃક્ષને એ રીતે માન આપ્યો.

દધીચશ્ ચ્યાવનિશ્ ચોગ્રો ગૌરવાદાત્મનો દ્વિજઃ અતાડયત્ક્ષુપં મૂર્ધ્નિ દધીચો વામમુષ્ટિના ચિછેદ વજ્રેણ ચ તં દધીચં બલવાન્ ક્ષુપઃ

દધીચિ, ચ્યાવન અને ઉગ્ર — એ ત્રણેય મહાન માન ધરાવતા બ્રાહ્મણોએ એ વૃક્ષને માથા પર માર્યું; દધીચિએ ડાબા મુઠથી માર્યો અને પછી શક્તિશાળી ક્ષુપે વજ્રથી દધીચિને કાપી નાખ્યો.

બ્રહ્મલોકે પુરાસૌ હિ બ્રહ્મણઃ ક્ષુતસંભવઃ લબ્ધં વજ્રં ચ કાર્યાર્થં વજ્રિણા ચોદિતઃ પ્રભુઃ

અગાઉ બ્રહ્મલોકમાં, એ બ્રહ્માજીના ભૂખથી જન્મેલો હતો; તેણે કોઈ કાર્ય માટે વજ્ર મેળવ્યો હતો અને વજ્રધારી ભગવાનના આદેશથી એ કામ કર્યું હતું.

સ્વેચ્છયૈવ નરો ભૂત્વા નરપાલો બભૂવ સઃ તસ્માદ્રાજા સ વિપ્રેન્દ્રમ્ અજયદ્વૈ મહાબલઃ

પછી એ પોતાની ઈચ્છાથી મનુષ્ય બનીને રાજા થયો; તેથી એ મહાબળવાન રાજાએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જીત્યો.

યથા વજ્રધરઃ શ્રીમાન્ બલવાંસ્તમસાન્વિતઃ પપાત ભૂમૌ નિહતો વજ્રેણ દ્વિજપુઙ્ગવઃ

જેમ વજ્રધારી તેજસ્વી અને બળવાન ભગવાન અંધકારથી ભરાઈને ધરતી પર પડી જાય છે, એમ જ મહાન બ્રાહ્મણ વજ્રના ઘા થી ધરતી પર પડી ગયો.

સસ્માર ચ તદા તત્ર દુઃખાદ્વૈ ભાર્ગવં મુનિમ્ શુક્રો ઽપિ સંધયામાસ તાડિતં કુલિશેન તમ્

ત્યારે દુઃખમાં એણે ભાર્ગવ મુનિને યાદ કર્યો; અને શુક્રે, જે વજ્રથી ઘાયલ થયો હતો, તેને સારું કરવા માટે ઉપચાર શરૂ કર્યો.

યોગાદેત્ય દધીચસ્ય દેહં દેહભૃતાંવરઃ સંધાય પૂર્વવદ્દેહં દધીચસ્યાહ ભાર્ગવઃ

યોગશક્તિથી, દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભાર્ગવે ત્યાં આવીને દધીચિનું દેહ પહેલાની જેમ જોડી દીધું.

ભો દધીચ મહાભાગ દેવદેવમુમાપતિમ્ સમ્પૂજ્ય પૂજ્યં બ્રહ્માદ્યૈર્ દેવદેવં નિરઞ્જનમ્

હે દધીચિ, મહાભાગ્યશાળી! બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ પણ જેમની પૂજા કરે છે, એવા દેવી ઉમાના પતિ, દેવોના દેવ, નિર્મળ ભગવાનની તું ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર.

અવધ્યો ભવ વિપ્રર્ષે પ્રસાદાત્ત્ર્યમ્બકસ્ય તુ મૃતસંજીવનં તસ્માલ્ લબ્ધમેતન્મયા દ્વિજ

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું ત્ર્યંબક ભગવાનની કૃપાથી અજય બની જા. મારે જે મૃત્યુમાંથી જીવતો કરવાનું વિદ્યા મળી છે, એ તને આપું છું.

નાસ્તિ મૃત્યુભયં શંભોર્ ભક્તાનામિહ સર્વતઃ મૃતસંજીવનં ચાપિ શૈવમદ્ય વદામિ તે

શંભુના ભક્તોને અહીં ક્યારેય મૃત્યુનો કોઈ ભય રહેતો નથી; અને આ મૃત્યુમાંથી જીવતો કરવાની વિદ્યા, જે શિવની છે, આજે હું તને કહું છું.

ત્રિયંબકં યજામહે ત્રૈલોક્યપિતરં પ્રભુમ્ ત્રિમણ્ડલસ્ય પિતરં ત્રિગુણસ્ય મહેશ્વરમ્

અમે ત્ર્યંબક ભગવાનની પૂજા કરીએ છીએ, જે ત્રણેય લોકના પિતા છે, ત્રણેય મંડળના પિતા છે અને ત્રણ ગુણોના મહેશ્વર છે.

ત્રિતત્ત્વસ્ય ત્રિવહ્નેશ્ ચ ત્રિધાભૂતસ્ય સર્વતઃ ત્રિવેદસ્ય મહાદેવં સુગન્ધિં પુષ્ટિવર્ધનમ્

ત્રણ તત્ત્વોના, ત્રણ અગ્નિના, સર્વત્ર ત્રણ રૂપ ધરાવનારા, ત્રણ વેદોના, મહાદેવ સુગંધ અને પોષણ વધારનાર છે.

સર્વભૂતેષુ સર્વત્ર ત્રિગુણે પ્રકૃતૌ તથા ઇન્દ્રિયેષુ તથાન્યેષુ દેવેષુ ચ ગણેષુ ચ

બધા જીવમાં, સર્વત્ર, ત્રણ ગુણોમાં, પ્રકૃતિમાં, ઇન્દ્રિયો અને બીજા બધામાં, દેવતાઓ અને તેમના સમૂહોમાં પણ એ વ્યાપેલા છે.

પુષ્પેષુ ગન્ધવત્સૂક્ષ્મઃ સુગન્ધિઃ પરમેશ્વરઃ પુષ્ટિશ્ ચ પ્રકૃતિર્યસ્માત્ પુરુષસ્ય દ્વિજોત્તમ

ફૂલોમાં જે સુગંધ હોય છે, એ રીતે પરમેશ્વર સુક્ષ્મ રૂપે સુગંધરૂપ છે; અને પોષણ એ મનુષ્યની પ્રકૃતિ છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

મહદાદિવિશેષાન્તવિકલ્પસ્યાપિ સુવ્રત વિષ્ણોઃ પિતામહસ્યાપિ મુનીનાં ચ મહામુને

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ સુધીના બધા ભેદોમાં, હે સદ્ગુણવાન, એ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહાન ઋષિઓના પિતા છે, હે મહામુનિ.

ઇન્દ્રસ્યાપિ ચ દેવાનાં તસ્માદ્વૈ પુષ્ટિવર્ધનઃ તં દેવમમૃતં રુદ્રં કર્મણા તપસા તથા

એ ઇન્દ્ર અને દેવતાઓના પણ પિતા છે, તેથી એ પોષણ વધારનાર છે. એ અમર રુદ્ર ભગવાન કર્મ અને તપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

સ્વાધ્યાયેન ચ યોગેન ધ્યાનેન ચ યજામહે સત્યેનાનેન મુક્ષીયાન્ મૃત્યુપાશાદ્ ભવઃ સ્વયમ્

અમે સ્વાધ્યાય, યોગ અને ધ્યાનથી તેમની પૂજા કરીએ છીએ; આ સત્યથી, હે ભવ, તું પોતાની ઈચ્છાથી મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થા.

બન્ધમોક્ષકરો યસ્માદ્ ઉર્વારુકમિવ પ્રભુઃ મૃતસંજીવનો મન્ત્રો મયા લબ્ધસ્તુ શઙ્કરાત્

કારણ કે એ બંધન અને મુક્તિ બંને આપે છે, જેમ કે કાકડી ડાળથી છૂટી જાય છે; મૃત્યુમાંથી જીવતો કરનાર મંત્ર મને શંકર પાસેથી મળ્યો છે.

જપ્ત્વા હુત્વાભિમન્ત્ર્યૈવં જલં પીત્વા દિવાનિશમ્ લિઙ્ગસ્ય સંનિધૌ ધ્યાત્વા નાસ્તિ મૃત્યુભયં દ્વિજ

જ્યારે કોઈ મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક જપ કરે, હવન કરે અને વિધિવત્ પાણીમાં મંત્રોનો સંસ્કાર કરીને, દિવસ-રાત એ પાણી પીવે અને શિવલિંગની સામે ધ્યાન ધરે, ત્યારે, હે દ્વિજ, તેને મૃત્યુનો કોઈ ભય રહેતો નથી.

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્ વજ્રાસ્થિત્વમ્ અવધ્યત્વમ્ અદીનત્વં ચ લબ્ધવાન્

એ વાત સાંભળી, તેણે તપસ્યા દ્વારા શંકર ભગવાનને પ્રસન્ન કર્યા અને વજ્ર જેવું અડગપણું, અપરાજિતતા અને કોઈના વશમાં ન થવાની શક્તિ મેળવી.

એવમારાધ્ય દેવેશં દધીચો મુનિસત્તમઃ પ્રાપ્યાવધ્યત્વમન્યૈશ્ ચ વજ્રાસ્થિત્વં પ્રયત્નતઃ

આ રીતે દેવોના દેવની આરાધના કરીને મહાન ઋષિ દધીચીએ અપરાજિતતા પ્રાપ્ત કરી અને ખૂબ પ્રયત્નથી બીજા બધાથી વધારે વજ્ર જેવું દૃઢપણું મેળવ્યું.

અતાડયચ્ચ રાજેન્દ્રં પાદમૂલેન મૂર્ધનિ ક્ષુપો દધીચં વજ્રેણ જઘાનોરસિ ચ પ્રભુઃ

પછી તેણે રાજાને માથાના પાદે માર્યો અને ક્ષુપે દધીચીને વજ્રથી છાતીમાં ઘા કર્યો.

નાભૂન્નાશાય તદ્વજ્રં દધીચસ્ય મહાત્મનઃ પ્રભાવાત્પરમેશસ્ય વજ્રબદ્ધશરીરિણઃ

પરમેશ્વરની મહિમા અને દધીચીના વજ્રમય શરીરથી એ વજ્ર દધીચી મહાત્માને નાશી શક્યું નહીં.

દૃષ્ટ્વાપ્યવધ્યત્વમદીનતાં ચ ક્ષુપો દધીચસ્ય તદા પ્રભાવમ્ આરાધયામાસ હરિં મુકુન્દમ્ ઇન્દ્રાનુજં પ્રેક્ષ્ય તદાંબુજાક્ષમ્

દધીચીની અપરાજિતતા અને અદીનતા જોઈને, ક્ષુપે એ સમયે હરી મુકુંદ, કમળનેત્ર, ઇન્દ્રના નાના ભાઈની આરાધના કરી.