લિઙ્ગપુરાણમ્

વર્ષાણામષ્ટસાહસ્રં બ્રાહ્મં વૈ બ્રહ્મણો યુગમ્ સવનં યુગસાહસ્રં સર્વદેવોદ્ભવસ્ય તુ

આઠ હજાર વર્ષ બ્રહ્મા યુગ છે, એટલે કે બ્રહ્માનો યુગ; સવના યુગોના હજાર ચક્રો સર્વ દેવોના ઉત્પત્તિ માટે છે.

સવનાનાં સહસ્રં તુ ત્રિવિધં ત્રિગુણં તથા બ્રહ્મણસ્તુ તથા પ્રોક્તઃ કાલઃ કાલાત્મનઃ પ્રભો

હજારો યજ્ઞ ત્રણ પ્રકારના અને ત્રણ ગુણવાળા કહેવાયા છે; એ જ રીતે, સમયના સ્વરૂપ બ્રહ્માનું સમય પણ આ રીતે જણાવાયું છે, હે પ્રભુ.

ભવોદ્ભવસ્તપશ્ચૈવ ભવ્યો રમ્ભઃ ક્રતુઃ પુનઃ ઋતુર્વહ્નિર્હવ્યવાહઃ સાવિત્રઃ શુદ્ધ એવ ચ

સૃષ્ટિ, ઉત્પત્તિ અને તપ છે; પછી, જે થવાનું છે, ફૂલવું, ફરી યજ્ઞ, ઋતુ, અગ્નિ, હવ્યવાહક, સાવિત્રી અને શુદ્ધ પણ છે.

ઉશિકઃ કુશિકશ્ચૈવ ગાન્ધારો મુનિસત્તમાઃ ઋષભશ્ ચ તથા ષડ્જો મજ્જાલીયશ્ ચ મધ્યમઃ

ઉશિક, કુશિક અને ગાંધાર, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ઋષભ, પછી ષડ્જ, મજ્જાલીય અને મધ્યમ પણ છે.

વૈરાજો વૈ નિષાદશ્ ચ મુખ્યો વૈ મેઘવાહનઃ પઞ્ચમશ્ચિત્રકશ્ચૈવ આકૂતિર્ જ્ઞાન એવ ચ

વૈરાજ, નિષાદ, મુખ્ય મેઘવાહક, પાંચમો ચિત્રક, અને આકૂતિ, જ્ઞાન પણ છે.

મનઃ સુદર્શો બૃંહશ્ ચ તથા વૈ શ્વેતલોહિતઃ રક્તશ્ ચ પીતવાસાશ્ ચ અસિતઃ સર્વરૂપકઃ

મન, સુદર્શન, બૃંહ, અને એ જ રીતે શ્વેતલોહિત, રક્ત, પીળા વસ્ત્રધારી, અસિત અને સર્વરૂપવાળા પણ છે.

એવં કલ્પાસ્તુ સંખ્યાતા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ કોટિકોટિસહસ્રાણિ કલ્પાનાં મુનિસત્તમાઃ

આ રીતે, અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માના કલ્પો ગણવામાં આવ્યા છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અબજ અબજ કલ્પો છે.

ગતાનિ તાવચ્છેષાણિ અહર્નિશ્યાનિ વૈ પુનઃ પરાન્તે વૈ વિકારાણિ વિકારં યાન્તિ વિશ્વતઃ

એટલા બધા દિવસ-રાતો પસાર થઈ ગયા છે; પરમ સમયના અંતે, સર્વે પરિવર્તન ફરી પોતાના મૂળમાં જાય છે.

વિકારસ્ય શિવસ્યાજ્ઞાવશેનૈવ તુ સંહૃતિઃ સંહૃતે તુ વિકારે ચ પ્રધાને ચાત્મનિ સ્થિતે

શિવની આજ્ઞાથી જ પરિવર્તનનો વિલય થાય છે; જ્યારે પરિવર્તન વિલય પામે છે, ત્યારે પ્રધાન અને આત્મા સ્થિર રહે છે.

સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ ગુણાનાં ચૈવ વૈષમ્યે વિપ્રાઃ સૃષ્ટિરિતિ સ્મૃતા

સમાનતા દ્વારા પ્રધાન અને પુરુષ બંને સ્થિર રહે છે; પણ ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે, હે વિદ્વાનોએ, તેને સૃષ્ટિ કહેવાય છે.

સામ્યે લયો ગુણાનાં તુ તયોર્હેતુર્મહેશ્વરઃ લીલયા દેવદેવેન સર્ગાસ્ત્વીદૃગ્વિધાઃ કૃતાઃ

ગુણો સમાન હોય ત્યારે વિલય થાય છે; બંનેનું કારણ મહેશ્વર છે. દેવોના દેવની લીલા દ્વારા આવી સૃષ્ટિઓ કરવામાં આવી છે.

અસંખ્યાતાશ્ ચ સંક્ષેપાત્ પ્રધાનાદ્ અન્વધિષ્ઠિતાત્ અસંખ્યાતાશ્ ચ કલ્પાખ્યા હ્ય્ અસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ

સંક્ષેપમાં, અનગણ્યા જીવ પ્રધાનમાંથી અને તેના અધિકાર હેઠળ ઉત્પન્ન થાય છે; અનગણ્યા કલ્પો અને અનગણ્યા પિતામહ પણ છે.

હરયશ્ચાપ્યસંખ્યાતાસ્ ત્વ્ એક એવ મહેશ્વરઃ પ્રધાનાદિપ્રવૃત્તાનિ લીલયા પ્રાકૃતાનિ તુ

અને હરિ પણ અનગણ્યા છે, પણ મહેશ્વર એક જ છે; પ્રધાનથી શરૂ થયેલી સર્વે પ્રાકૃત પ્રવૃત્તિઓ તેની લીલા દ્વારા ચાલે છે.

ગુણાત્મિકા ચ તદ્વૃત્તિસ્ તસ્ય દેવસ્ય વૈ ત્રિધા અપ્રાકૃતસ્ય તસ્યાદિર્ મધ્યાન્તં નાસ્તિ ચાત્મનઃ

તે દેવની ક્રિયા ત્રણ પ્રકારની અને ગુણવાળી છે; એ અપ્રાકૃત સ્વરૂપમાં, તેના આત્માને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી.

પિતામહસ્યાથ પરઃ પરાર્ધદ્વયસંમિતઃ દિવા સૃષ્ટં તુ યત્સર્વં નિશિ નશ્યતિ ચાસ્ય તત્

પિતામહથી ઉપર, બીજું છે, જેના એક દિવસમાં બે પરાર્ધ થાય છે; જે કંઈ તેના દિવસે સર્જાય છે, એ રાત્રે નાશ પામે છે.

ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહસ્તત્ર નશ્યતે ચોર્ધ્વતો ન ચ રાત્રૌ ચૈકાર્ણવે બ્રહ્મા નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

ત્યાં ભૂ, ભુવઃ અને સ્વર લોક નાશ પામે છે, અને ઉપરના પણ; રાત્રે, સ્થાવર અને જંગમ સર્વે નાશ પામે છે, ત્યારે બ્રહ્મા એક જ મહાસાગરમાં રહે છે.

સુષ્વાપામ્ભસિ યસ્તસ્માન્ નારાયણ ઇતિ સ્મૃતઃ શર્વર્યન્તે પ્રબુદ્ધો વૈ દૃષ્ટ્વા શૂન્યં ચરાચરમ્

ગાઢ ઊંઘના જળમાં ડૂબેલા હોવાથી તેને નારાયણ કહેવાય છે; રાત્રિના અંતે, જાગી, સર્વે સ્થાવર-જંગમને શૂન્ય જોઈને—

સ્રષ્ટું તદા મતિં ચક્રે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ઉદકૈરાપ્લુતાં ક્ષ્માં તાં સમાદાય સનાતનઃ

પછી બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, સર્જનનો સંકલ્પ કરે છે; જળમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને લઈ, એ શાશ્વત—

પૂર્વવત્સ્થાપયામાસ વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ નદીનદસમુદ્રાંશ્ ચ પૂર્વવચ્ચાકરોત્પ્રભુઃ

પૂર્વની જેમ, વરાહ રૂપ ધારણ કરી, પૃથ્વીને સ્થિર કરે છે; પ્રભુએ નદીઓ, નાળાઓ અને સમુદ્રો પણ પૂર્વની જેમ બનાવ્યા.

કૃત્વા ધરાં પ્રયત્નેન નિમ્નોન્નતિવિવર્જિતામ્ ધરાયાં સો ઽચિનોત્સર્વાન્ ગિરીન્ દગ્ધાન્ પુરાગ્નિના

પછી ધરાને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક સમતલ બનાવી, જેમાં ક્યાંય ઊંચા કે નીચા ભાગ નહોતા. એ ધરા પર એણે પ્રાચીન અગ્નિથી દાઝાયેલા બધા પર્વતો ફરીથી સ્થાપ્યા.

ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ કલ્પયામાસ પૂર્વવત્ સ્રષ્ટું ચ ભગવાંશ્ચક્રે તદા સ્રષ્ટા પુનર્મતિમ્

પછી એ ભગવાને પહેલાં જેવું, ભૂલોકથી શરૂ કરીને ચારેય લોકોની રચના કરી. એ સમયે, એ સર્જનહાર ભગવાને ફરીથી સર્જન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

યદા સ્રષ્ટું મતિં ચક્રે મોહશ્ચાસીન્મહાત્મનઃ દ્વિજાશ્ ચ બુદ્ધિપૂર્વં તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

જ્યારે એ મહાત્માએ સર્જન કરવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે એમાં મોહ ઉત્પન્ન થયો; અને બ્રહ્માજી, જેમનું જન્મ અજ્ઞાત છે, એમના પાસેથી બુદ્ધિશાળી દ્વિજોત્પન્ન થયા.

તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ અવિદ્યા પઞ્ચધા હ્યેષા પ્રાદુર્ભૂતા સ્વયમ્ભુવઃ

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધ—આ પાંચ પ્રકારની અવિદ્યાઓ સ્વયંભૂ બ્રહ્માથી પ્રગટ થઈ.

અવિદ્યયા મુનેર્ગ્રસ્તઃ સર્ગો મુખ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ અસાધક ઇતિ સ્મૃત્વા સર્ગો મુખ્યઃ પ્રજાપતિઃ

અવિદ્યાથી આવરી લેવાયેલું સર્જન મુખ્ય સર્જન કહેવાય છે; અને એ અસફળ હતું એમ જાણી, એ મુખ્ય સર્જન પ્રજાપતિને અર્પણ કરવામાં આવ્યું.

અભ્યમન્યત સો ઽન્યં વૈ નગા મુખ્યોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ ત્રિધા કણ્ઠો મુનેસ્તસ્ય ધ્યાયતો વૈ હ્યવર્તત

પછી એણે બીજું સર્જન કરવાનો વિચાર કર્યો; મુખ્ય વૃક્ષો ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવાય છે; અને એ ઋષિ ધ્યાનમાં તલિન હતા ત્યારે એમના કંઠમાંથી ત્રણ પ્રકારની રચનાઓ પ્રગટ થઈ.

પ્રથમં તસ્ય વૈ જજ્ઞે તિર્યક્સ્રોતો મહાત્મનઃ ઊર્ધ્વસ્રોતઃ પરસ્તસ્ય સાત્ત્વિકઃ સ ઇતિ સ્મૃતઃ

સૌપ્રથમ એ મહાત્માથી આડેધડ વહેતી સર્જના ઉત્પન્ન થઈ; પછી ઉપર તરફ વહેતી, એટલે કે સાત્વિક સર્જના પ્રગટ થઈ.

અર્વાક્સ્રોતો ઽનુગ્રહશ્ ચ તથા ભૂતાદિકઃ પુનઃ બ્રહ્મણો મહતસ્ત્વાદ્યો દ્વિતીયો ભૌતિકસ્ તથા

પછી નીચે તરફ વહેતી સર્જના અને અનુકંપાવાળી સર્જના, તેમજ ભૂતાદિક સર્જના ફરીથી પ્રગટ થઈ; મહાન બ્રહ્માથી પ્રથમ મહત્ કહેવાય છે, બીજું પણ ભૂતિક કહેવાય છે.

સર્ગસ્તૃતીયશ્ચૈન્દ્રિયસ્ તુરીયો મુખ્ય ઉચ્યતે તિર્યગ્યોન્યઃ પઞ્ચમસ્તુ ષષ્ઠો દૈવિક ઉચ્યતે

ત્રીજી ઇન્દ્રિયપ્રધાન સર્જના કહેવાય છે, ચોથી મુખ્ય કહેવાય છે; પાંચમી તિર્યક યોનિની છે અને છઠ્ઠી દૈવી કહેવાય છે.

સપ્તમો માનુષો વિપ્રા અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સ્મૃતઃ નવમશ્ચૈવ કૌમારઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાસ્ત્વિમે

સાતમી માનવ સર્જના છે, હે વિદ્વાનો; આઠમી અનુકંપાવાળી કહેવાય છે; નવમી કૌમાર છે; આ બધું પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્જન છે.