લિઙ્ગપુરાણમ્

ચતુર્વ્યૂહેણ માર્ગેણ વિચાર્યાલોક્ય સુવ્રત સંસારહેતુઃ સંસારો મોક્ષહેતુશ્ ચ નિર્વૃતિઃ

ચાર પ્રકારના માર્ગથી વિચાર કરીને, હે સદ્ગુણવાન, સમજાય છે કે સંસારનું કારણ સંસાર છે અને મોક્ષનું કારણ મુક્તિ છે.

ચતુર્વ્યૂહઃ સમાખ્યાતશ્ ચિન્તકસ્યેહ યોગિનઃ ચિન્તા બહુવિધા ખ્યાતા સૈકત્ર પરમેષ્ઠિના

યોગીને માટે અહીં ચાર પ્રકારના વિચાર જણાવ્યા છે; અનેક પ્રકારના વિચાર જાણીતા છે, પણ બધું પરમેશ્વરમાં એકરૂપ થાય છે.

સુનિષ્ઠેત્યત્ર કથિતા રુદ્રં રૌદ્રી ન સંશયઃ ઐન્દ્રી ચેન્દ્રે તથા સૌમ્યા સોમે નારાયણે તથા

અહીં નિશ્ચયપૂર્વક જણાવાયું છે—રૌદ્રીમાં રુદ્ર, ઇન્દ્રમાં ઐન્દ્રિ, સોમમાં સૌમ્ય અને નારાયણમાં નારાયણી છે.

સૂર્યે વહ્નૌ ચ સર્વેષાં સર્વત્રૈવં વિચારતઃ સૈવાહં સો ઽહમિત્યેવં દ્વિધા સંસ્થાપ્ય ભાવતઃ

સૂર્યમાં, અગ્નિમાં અને સર્વત્ર સર્વ વસ્તુઓમાં વિચાર કરતાં, મનમાં એવું સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જોઈએ કે 'એ સ્ત્રી હું છું, અને હું એ પુરુષ છું' — આ રીતે બે રીતે ભાવ સ્થાપવું.

ભક્તો ઽસૌ નાસ્તિ યસ્તસ્માચ્ ચિન્તા બ્રાહ્મી ન સંશયઃ એવં બ્રહ્મમયં ધ્યાયેત્ પૂર્વં વિપ્ર ચરાચરમ્

જેને આ સમજ નથી, એ ભક્ત નથી; એનું ધ્યાન બ્રહ્મરૂપ નથી, એમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી, બ્રાહ્મણ, પહેલા સર્વ જડ અને ચેતન વસ્તુઓને બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત જાણીને ધ્યાન કરવું.

ચરાચરવિભાગં ચ ત્યજેદભિમતં સ્મરન્ ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યમ્ અલભ્યં ચ કૃત્યં ચાકૃત્યમેવ ચ

જડ અને ચેતનનો ભેદ છોડવો, મનમાં મનપસંદ અને નાપસંદ, પ્રાપ્ત અને અપ્રાપ્ત, કરવાનું અને ન કરવાનું — બધું જ છોડવાનું સતત યાદ રાખવું.

યસ્ય નાસ્તિ સુતૃપ્તસ્ય તસ્ય બ્રાહ્મી ન ચાન્યથા આભ્યન્તરં સમાખ્યાતમ્ એવમભ્યર્ચનં ક્રમાત્

જેને સંપૂર્ણ તૃપ્તિ નથી, તેને બ્રાહ્મી અવસ્થા મળતી નથી; એમાં બીજું કંઈ નથી. આ રીતે આંતરિક પૂજા ક્રમશઃ સમજાવવામાં આવી છે.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ પૂજ્યા નમસ્કારાદિભિસ્ તથા વિરૂપા વિકૃતાશ્ચાપિ ન નિન્દ્યા બ્રહ્મવાદિનઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓ વંદન અને અન્ય સન્માનથી પૂજ્ય છે; ભલે તેઓ વિકલાંગ કે વિકૃત હોય, બ્રહ્મના વક્તાઓ કદી નિંદનીય નથી.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ સર્વે ન પરીક્ષ્યા વિજાનતા નિન્દકા એવ દુઃખાર્તા ભવિષ્યન્ત્યલ્પચેતસઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓને વિદ્વાનો કદી પણ તપાસતા નથી; જે લોકો તેમની નિંદા કરે છે, તેઓ ઓછા સમજદાર છે અને દુઃખ પામે છે.

યથા દારુવને રુદ્રં વિનિન્દ્ય મુનયઃ પુરા તસ્માત્સેવ્યા નમસ્કાર્યાઃ સદા બ્રહ્મવિદસ્ તથા

જેમ પેહલા દારુવનમાં ઋષિઓએ રુદ્રની નિંદા કરી હતી, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો હંમેશા સેવા અને વંદન કરવા યોગ્ય છે.

વર્ણાશ્રમવિનિર્મુક્તા વર્ણાશ્રમપરાયણૈઃ

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમથી મુક્ત છે અને જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિર છે —

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ પુરા દારુવને વિભો પ્રવૃત્તં તદ્વનસ્થાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્

હવે, પ્રભુ, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું કે પેહલા દારુવનમાં શું બન્યું હતું, જ્યાં તપથી આત્મા શુદ્ધ થયેલા વનવાસી ઋષિઓ રહેતા હતા.

કથં દારુવનં પ્રાપ્તો ભગવાન્નીલલોહિતઃ વિકૃતં રૂપમાસ્થાય ચોર્ધ્વરેતા દિગમ્બરઃ

ભગવાન નીલલોહિત કેવી રીતે એક અનોખું રૂપ ધારણ કરીને, ઉર્ધ્વરેત, દિશાઓને જ વસ્ત્ર બનાવીને, દારુવનમાં આવ્યા?

કિં પ્રવૃત્તં વને તસ્મિન્ રુદ્રસ્ય પરમાત્મનઃ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વેન દેવદેવસ્ય ચેષ્ટિતમ્

એ વનમાં રુદ્ર, પરમાત્મા વિશે શું બન્યું? દેવોના દેવએ ત્યાં શું કર્યું, એ તમે સાચે કહો.

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શ્રુતિસારવિદાં વરઃ શિલાદસૂનુર્ભગવાન્ પ્રાહ કિંચિદ્ભવં હસન્

આ શબ્દો સાંભળીને, શાસ્ત્રના સાર જાણનારા શ્રેષ્ઠ, શિલાદપુત્ર ભગવાને થોડું સ્મિત કરીને કહ્યું.

મુનયો દારુગહને તપસ્તેપુઃ સુદારુણમ્ તુષ્ટ્યર્થં દેવદેવસ્ય સદારતનયાગ્નયઃ

મુનિઓએ દારુવનમાં, પોતાના પત્ની, પુત્ર અને યજ્ઞાગ્નિ સાથે, દેવોના દેવને પ્રસન્ન કરવા માટે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.

તુષ્ટો રુદ્રો જગન્નાથશ્ ચેકિતાનો વૃષધ્વજઃ ધૂર્જટિઃ પરમેશાનો ભગવાન્નીલલોહિતઃ

રુદ્ર, જગન્નાથ, બુદ્ધિમાન, વૃષધ્વજ, જટાધારી, પરમેશ્વર અને નીલલોહિત ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

પ્રવૃત્તિલક્ષણં જ્ઞાનં જ્ઞાતું દારુવનૌકસામ્ પરીક્ષાર્થં જગન્નાથઃ શ્રદ્ધયા ક્રીડયા ચ સઃ

દારુવનના રહેવાસીઓમાં કર્મથી ઉદ્ભવતા જ્ઞાનને જાણવા માટે, જગન્નાથ ભગવાને શ્રદ્ધા અને રમણિયતાથી તેમનું પરીક્ષણ કરવા ઇચ્છ્યું.

નિવૃત્તિલક્ષણજ્ઞાનપ્રતિષ્ઠાર્થં ચ શઙ્કરઃ દેવદારુવનસ્થાનાં પ્રવૃત્તિજ્ઞાનચેતસામ્

અને શંકરે, દૈવી દારુવનમાં રહેલા, કર્મજ્ઞાનમાં મન લગાવનારાઓમાં નિવૃત્તિથી ઉદ્ભવતા જ્ઞાનની સ્થાપના કરવા ઇચ્છી.

વિકૃતં રૂપમાસ્થાય દિગ્વાસા વિષમેક્ષણઃ મુગ્ધો દ્વિહસ્તઃ કૃષ્ણાઙ્ગો દિવ્યં દારુવનં યયૌ

અનોખું રૂપ ધારણ કરીને, દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવી, એક આંખ મોટી એક નાની, મૂર્છિત જેવો, બે હાથવાળો, કાળાં અંગવાળો, એ દિવ્ય દારુવનમાં ગયા.

મન્દસ્મિતં ચ ભગવાન્ સ્ત્રીણાં મનસિજોદ્ભવમ્ ભ્રૂવિલાસં ચ ગાનં ચ ચકારાતીવ સુંદરઃ

ભગવાને અત્યંત સુંદરતા સાથે, હળવી સ્મિત, ભ્રૂકુટિની લિલા અને ગીત દ્વારા, સ્ત્રીઓના મનમાં કામદેવથી ઉદ્ભવેલા ભાવ પ્રગટાવ્યા.

સંપ્રોક્ષ્ય નારીવૃન્દં વૈ મુહુર્મુહુરનઙ્ગહા અનઙ્ગવૃદ્ધિમ્ અકરોદ્ અતીવ મધુરાકૃતિઃ

આ અનંગહારે વારંવાર સ્ત્રીઓના સમૂહ પર પવિત્ર પાણી છાંટ્યું અને તેમની કામના વધુ વધારી, કારણ કે તેની રૂપ ખુબ જ મોહક હતી.

વને તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા વિકૃતં નીલલોહિતમ્ સ્ત્રિયઃ પતિવ્રતાશ્ચાપિ તમેવાન્વયુરાદરાત્

જ્યારે વનમાં એ અજીબ અને નીલાલાલ રંગના પુરુષને જોઈ, ત્યારે સ્ત્રીઓ, અહીં સુધી કે પોતાના પતિને સમર્પિત પણ, શ્રદ્ધાથી તેની પાછળ ચાલવા લાગી.

વનોટજદ્વારગતાશ્ ચ નાર્યો વિસ્રસ્તવસ્ત્રાભરણા વિચેષ્ટાઃ લબ્ધ્વા સ્મિતં તસ્ય મુખારવિન્દાદ્ દ્રુમાલયસ્થાસ્ તમ્ અથાન્વયુસ્તાઃ

જંગલના ઝોપડાંના દરવાજા પર ઊભેલી સ્ત્રીઓ, જેમના વસ્ત્ર અને આભૂષણ ઢીલા પડી ગયા હતા, બેચેન થઈને હલવા લાગી; જ્યારે તેના કમળ જેવા ચહેરા પરથી સ્મિત મળ્યું, ત્યારે વૃક્ષોમાં રહેતી એ સ્ત્રીઓ પણ તેની પાછળ ચાલવા લાગી.

દૃષ્ટ્વા કાશ્ચિદ્ભવં નાર્યો મદઘૂર્ણિતલોચનાઃ વિલાસબાહ્યાસ્તાશ્ચાપિ ભ્રૂવિલાસં પ્રચક્રિરે

કેટલીક સ્ત્રીઓએ જ્યારે ભવને જોયો, ત્યારે તેમની આંખો મદમાં લોભાઈ ગઈ અને તેઓ શરમ ભૂલીને ભ્રૂભંગથી ઇશારો કરવા લાગી.

અથ દૃષ્ટ્વાપરા નાર્યઃ કિંચિત્ પ્રહસિતાનનાઃ કિંચિદ્ વિસ્રસ્તવસનાઃ સ્રસ્તકાઞ્ચીગુણા જગુઃ

પછી બીજી સ્ત્રીઓએ તેને જોઈ, થોડું સ્મિત કર્યું, ચહેરા પર આનંદ છલકાયો; કેટલીક સ્ત્રીઓના વસ્ત્રો ઢળી ગયા, કમરપટ્ટા ઢીલા પડી ગયા અને તેઓ ગાવા લાગી.

કાશ્ચિત્તદા તં વિપિને તુ દૃષ્ટ્વા વિપ્રાઙ્ગનાઃ સ્રસ્તનવાંશુકં વા સ્વાન્સ્વાન્વિચિત્રાન્ વલયાન્પ્રવિધ્ય મદાન્વિતા બન્ધુજનાંશ્ ચ જગ્મુઃ

કેટલીક બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓએ વનમાં તેને જોયા પછી, નવા રેશમી વસ્ત્રો ઢળી ગયા, ઉત્સાહમાં પોતાના રંગબેરંગી કાંગણ ફેંકી દીધા અને પોતાના પરિવારજનો પાસે ગઈ.

કાચિત્તદા તં ન વિવેદ દૃષ્ટ્વા વિવાસના સ્રસ્તમહાંશુકા ચ શાખાવિચિત્રાન્ વિટપાન્પ્રસિદ્ધાન્ મદાન્વિતા બન્ધુજનાંસ્તથાન્યાઃ

કેટલીક સ્ત્રીઓએ ત્યારે તેને જોઈને ઓળખી શકી નહીં, વસ્ત્રો પડી ગયા, મોટું ચાદર પણ ઢીલું પડી ગયું; મદમાં આવી, જાણીતા ઝાડની ડાળીઓ પાસે ગઈ, અને અન્ય પરિવારજનો પણ એમ જ ગયા.

કાશ્ચિજ્જગુસ્તં નનૃતુર્ નિપેતુશ્ ચ ધરાતલે નિષેદુર્ગજવચ્ચાન્યા પ્રોવાચ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

કેટલીક સ્ત્રીઓએ તેના માટે ગીત ગાયા, કેટલીક નાચવા લાગી, કેટલીક જમીન પર પડી ગઈ; બીજી એજ રીતે બેઠી ગઈ જેમ હાથી બેસે, અને કેટલીક બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠને વાત કરી.