લિઙ્ગપુરાણમ્

નિત્યો વિશુદ્ધો બુદ્ધશ્ ચ નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ ત્વયોક્તો મુક્તિદઃ કિં વા નિષ્કલશ્ચેત્કરોતિ કિમ્

પરમેશ્વર સદા શાશ્વત, પવિત્ર, જાગૃત અને નિર્વિકાર છે. તું કહે છે કે એ મુક્તિ આપે છે; પણ જો એ નિર્વિકાર છે તો એ શું કરે છે?

કાલઃ કરોતિ સકલં કાલં કલયતે સદા નિષ્કલં ચ મનઃ સર્વં મન્યતે સો ઽપિ નિષ્કલઃ

સમય બધું સર્જે છે; સમય પોતે સમયને માપે છે. મન બધું વિચારે છે—even નિર્વિકાર પણ—અને એ પણ નિર્વિકાર છે.

કર્મણા તસ્ય ચૈવેહ જગત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ કિમત્ર દેવદેવસ્ય મૂર્ત્યષ્ટકમિદં જગત્

એના કર્મથી જ આ આખું જગત સ્થિર છે. તો દેવોના દેવની આ આઠમૂર્તિરૂપ જગત શું છે?

વિનાકાશં જગન્નૈવ વિના ક્ષ્માં વાયુના વિના તેજસા વારિણા ચૈવ યજમાનં તથા વિના

આકાશ વિના જગત નથી, પૃથ્વી વિના પણ નથી, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને યજમાન વિના પણ નથી.

ભાનુના શશિના લોકસ્ તસ્યૈતાસ્તનવઃ પ્રભોઃ વિચારતસ્તુ રુદ્રસ્ય સ્થૂલમેતચ્ચરાચરમ્

સૂર્ય અને ચંદ્ર વિના જગત નથી. આ બધું પ્રભુના સ્વરૂપ છે; એમ વિચારીએ તો ચરાચર જગત રુદ્રનું જ સ્થૂળ રૂપ છે.

સૂક્ષ્મં વદન્તિ ઋષયો યન્ન વાચ્યં દ્વિજોત્તમાઃ યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

મહાન ઋષિઓ એ સૂક્ષ્મ તત્વને કહે છે જે શબ્દથી કહી શકાય તેમ નથી, કારણ કે વાણી અને મન ત્યાં પહોંચી શકતા નથી.

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચન ન ભેતવ્યં તથા તસ્માજ્ જ્ઞાત્વાનન્દં પિનાકિનઃ

જે બ્રહ્માનંદને જાણે છે એ ક્યારેય કોઈથી ડરે નહીં; એટલે પિનાકધારીના આનંદને જાણ્યા પછી કશી ભય રહેતું નથી.

વિભૂતયશ્ ચ રુદ્રસ્ય મત્વા સર્વત્ર ભાવતઃ સર્વં રુદ્ર ઇતિ પ્રાહુર્ મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

રુદ્રના વિભૂતિઓ સર્વત્ર જાણી, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ કહે છે કે સર્વેમાં રુદ્ર જ છે.

નમસ્કારેણ સતતં ગૌરવાત્પરમેષ્ઠિનઃ સર્વં તુ ખલ્વિદં બ્રહ્મ સર્વો વૈ રુદ્ર ઈશ્વરઃ

પરમેશ્વરને હંમેશા નમન અને માન આપવું જોઈએ; આ બધું બ્રહ્મ છે, અને સર્વેમાં રુદ્ર, ઈશ્વર જ છે.

પુરુષો વૈ મહાદેવો મહેશાનઃ પરઃ શિવઃ એવં વિભુર્વિનિર્દિષ્ટો ધ્યાનં તત્રૈવ ચિન્તનમ્

પુરુષ એટલે મહાદેવ, મહેશાન, પરમ શિવ. એ સર્વવ્યાપક છે એમ વર્ણવાયો છે; ધ્યાન એના પર જ કરવું.

ચતુર્વ્યૂહેણ માર્ગેણ વિચાર્યાલોક્ય સુવ્રત સંસારહેતુઃ સંસારો મોક્ષહેતુશ્ ચ નિર્વૃતિઃ

ચાર પ્રકારના માર્ગથી વિચાર કરીને, હે સદ્ગુણવાન, સમજાય છે કે સંસારનું કારણ સંસાર છે અને મોક્ષનું કારણ મુક્તિ છે.

ચતુર્વ્યૂહઃ સમાખ્યાતશ્ ચિન્તકસ્યેહ યોગિનઃ ચિન્તા બહુવિધા ખ્યાતા સૈકત્ર પરમેષ્ઠિના

યોગીને માટે અહીં ચાર પ્રકારના વિચાર જણાવ્યા છે; અનેક પ્રકારના વિચાર જાણીતા છે, પણ બધું પરમેશ્વરમાં એકરૂપ થાય છે.

સુનિષ્ઠેત્યત્ર કથિતા રુદ્રં રૌદ્રી ન સંશયઃ ઐન્દ્રી ચેન્દ્રે તથા સૌમ્યા સોમે નારાયણે તથા

અહીં નિશ્ચયપૂર્વક જણાવાયું છે—રૌદ્રીમાં રુદ્ર, ઇન્દ્રમાં ઐન્દ્રિ, સોમમાં સૌમ્ય અને નારાયણમાં નારાયણી છે.

સૂર્યે વહ્નૌ ચ સર્વેષાં સર્વત્રૈવં વિચારતઃ સૈવાહં સો ઽહમિત્યેવં દ્વિધા સંસ્થાપ્ય ભાવતઃ

સૂર્યમાં, અગ્નિમાં અને સર્વત્ર સર્વ વસ્તુઓમાં વિચાર કરતાં, મનમાં એવું સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જોઈએ કે 'એ સ્ત્રી હું છું, અને હું એ પુરુષ છું' — આ રીતે બે રીતે ભાવ સ્થાપવું.

ભક્તો ઽસૌ નાસ્તિ યસ્તસ્માચ્ ચિન્તા બ્રાહ્મી ન સંશયઃ એવં બ્રહ્મમયં ધ્યાયેત્ પૂર્વં વિપ્ર ચરાચરમ્

જેને આ સમજ નથી, એ ભક્ત નથી; એનું ધ્યાન બ્રહ્મરૂપ નથી, એમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી, બ્રાહ્મણ, પહેલા સર્વ જડ અને ચેતન વસ્તુઓને બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત જાણીને ધ્યાન કરવું.

ચરાચરવિભાગં ચ ત્યજેદભિમતં સ્મરન્ ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યમ્ અલભ્યં ચ કૃત્યં ચાકૃત્યમેવ ચ

જડ અને ચેતનનો ભેદ છોડવો, મનમાં મનપસંદ અને નાપસંદ, પ્રાપ્ત અને અપ્રાપ્ત, કરવાનું અને ન કરવાનું — બધું જ છોડવાનું સતત યાદ રાખવું.

યસ્ય નાસ્તિ સુતૃપ્તસ્ય તસ્ય બ્રાહ્મી ન ચાન્યથા આભ્યન્તરં સમાખ્યાતમ્ એવમભ્યર્ચનં ક્રમાત્

જેને સંપૂર્ણ તૃપ્તિ નથી, તેને બ્રાહ્મી અવસ્થા મળતી નથી; એમાં બીજું કંઈ નથી. આ રીતે આંતરિક પૂજા ક્રમશઃ સમજાવવામાં આવી છે.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ પૂજ્યા નમસ્કારાદિભિસ્ તથા વિરૂપા વિકૃતાશ્ચાપિ ન નિન્દ્યા બ્રહ્મવાદિનઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓ વંદન અને અન્ય સન્માનથી પૂજ્ય છે; ભલે તેઓ વિકલાંગ કે વિકૃત હોય, બ્રહ્મના વક્તાઓ કદી નિંદનીય નથી.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ સર્વે ન પરીક્ષ્યા વિજાનતા નિન્દકા એવ દુઃખાર્તા ભવિષ્યન્ત્યલ્પચેતસઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓને વિદ્વાનો કદી પણ તપાસતા નથી; જે લોકો તેમની નિંદા કરે છે, તેઓ ઓછા સમજદાર છે અને દુઃખ પામે છે.

યથા દારુવને રુદ્રં વિનિન્દ્ય મુનયઃ પુરા તસ્માત્સેવ્યા નમસ્કાર્યાઃ સદા બ્રહ્મવિદસ્ તથા

જેમ પેહલા દારુવનમાં ઋષિઓએ રુદ્રની નિંદા કરી હતી, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો હંમેશા સેવા અને વંદન કરવા યોગ્ય છે.

વર્ણાશ્રમવિનિર્મુક્તા વર્ણાશ્રમપરાયણૈઃ

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમથી મુક્ત છે અને જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિર છે —

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ પુરા દારુવને વિભો પ્રવૃત્તં તદ્વનસ્થાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્

હવે, પ્રભુ, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું કે પેહલા દારુવનમાં શું બન્યું હતું, જ્યાં તપથી આત્મા શુદ્ધ થયેલા વનવાસી ઋષિઓ રહેતા હતા.

કથં દારુવનં પ્રાપ્તો ભગવાન્નીલલોહિતઃ વિકૃતં રૂપમાસ્થાય ચોર્ધ્વરેતા દિગમ્બરઃ

ભગવાન નીલલોહિત કેવી રીતે એક અનોખું રૂપ ધારણ કરીને, ઉર્ધ્વરેત, દિશાઓને જ વસ્ત્ર બનાવીને, દારુવનમાં આવ્યા?

કિં પ્રવૃત્તં વને તસ્મિન્ રુદ્રસ્ય પરમાત્મનઃ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વેન દેવદેવસ્ય ચેષ્ટિતમ્

એ વનમાં રુદ્ર, પરમાત્મા વિશે શું બન્યું? દેવોના દેવએ ત્યાં શું કર્યું, એ તમે સાચે કહો.

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શ્રુતિસારવિદાં વરઃ શિલાદસૂનુર્ભગવાન્ પ્રાહ કિંચિદ્ભવં હસન્

આ શબ્દો સાંભળીને, શાસ્ત્રના સાર જાણનારા શ્રેષ્ઠ, શિલાદપુત્ર ભગવાને થોડું સ્મિત કરીને કહ્યું.

મુનયો દારુગહને તપસ્તેપુઃ સુદારુણમ્ તુષ્ટ્યર્થં દેવદેવસ્ય સદારતનયાગ્નયઃ

મુનિઓએ દારુવનમાં, પોતાના પત્ની, પુત્ર અને યજ્ઞાગ્નિ સાથે, દેવોના દેવને પ્રસન્ન કરવા માટે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.

તુષ્ટો રુદ્રો જગન્નાથશ્ ચેકિતાનો વૃષધ્વજઃ ધૂર્જટિઃ પરમેશાનો ભગવાન્નીલલોહિતઃ

રુદ્ર, જગન્નાથ, બુદ્ધિમાન, વૃષધ્વજ, જટાધારી, પરમેશ્વર અને નીલલોહિત ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

પ્રવૃત્તિલક્ષણં જ્ઞાનં જ્ઞાતું દારુવનૌકસામ્ પરીક્ષાર્થં જગન્નાથઃ શ્રદ્ધયા ક્રીડયા ચ સઃ

દારુવનના રહેવાસીઓમાં કર્મથી ઉદ્ભવતા જ્ઞાનને જાણવા માટે, જગન્નાથ ભગવાને શ્રદ્ધા અને રમણિયતાથી તેમનું પરીક્ષણ કરવા ઇચ્છ્યું.

નિવૃત્તિલક્ષણજ્ઞાનપ્રતિષ્ઠાર્થં ચ શઙ્કરઃ દેવદારુવનસ્થાનાં પ્રવૃત્તિજ્ઞાનચેતસામ્

અને શંકરે, દૈવી દારુવનમાં રહેલા, કર્મજ્ઞાનમાં મન લગાવનારાઓમાં નિવૃત્તિથી ઉદ્ભવતા જ્ઞાનની સ્થાપના કરવા ઇચ્છી.