લિઙ્ગપુરાણમ્

તતો બહુવિધં પ્રોક્તં ચિન્ત્યં તત્રાસ્તિ ચેદ્યતઃ ચિન્તકસ્ય તતશ્ચિન્તા અન્યથા નોપપદ્યતે

પછી, ત્યાં જે-જે ધ્યાન કરવાનું છે એ અનેક રીતે વર્ણવાયું છે; ધ્યાન કરનાર માટે જેવું વિચારવું હોય એ પ્રમાણે જ વિચાર આવે છે, બીજું રીતે નહીં.

તસ્માદ્ધ્યેયં તથા ધ્યાનં યજમાનઃ પ્રયોજનમ્ સ્મરેત્તન્નાન્યથા જાતુ બુધ્યતે પુરુષસ્ય હ

એથી, યજમાનએ આવું ધ્યાન કરવું અને પોતાના ધ્યેયને યાદ કરવું, કેમ કે બીજું રીતે મનુષ્યને સાચું જ્ઞાન થતું નથી.

પુરે શેતે પુરં દેહં તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે યાજ્યં યજ્ઞેન યજતે યજમાનસ્તુ સ સ્મૃતઃ

શરીર રૂપ શહેરમાં જે રહે છે તેને પુરુષ કહે છે; જેનું યજ્ઞથી પૂજન થાય છે તે યજ્ય છે અને પૂજક યજમાન કહેવાય છે.

ધ્યેયો મહેશ્વરો ધ્યાનં ચિન્તનં નિર્વૃતિઃ ફલમ્ પ્રધાનપુરુષેશાનં યાથાતથ્યં પ્રપદ્યતે

મહેશ્વરનું ધ્યાન કરવું, ધ્યાન એ ચિંતન છે અને તેનું ફળ મોક્ષ છે. મુખ્ય અને પુરુષના ઈશ્વરની સાચી સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇહ ષડ્વિંશકો ધ્યેયો ધ્યાતા વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ચતુર્વિંશકમ્ અવ્યક્તં મહદાદ્યાસ્તુ સપ્ત ચ

અહીં છવીસમો ધ્યાન કરવાનો છે, ધ્યાન કરનાર પચ્ચીસમો છે; અવ્યક્ત ચોવીસમો છે અને મહતથી શરૂ થતા સાત તત્વો છે.

મહાંસ્ તથા ત્વહઙ્કારં તન્માત્રં પઞ્ચકં પુનઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ તથા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ

મહત્તત્વ, પછી અહંકાર, પછી પાંચ સૂક્ષ્મ તત્વો, પછી પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય—આ બધું છે.

મનશ્ ચ પઞ્ચ ભૂતાનિ શિવઃ ષડ્વિંશકસ્તતઃ સ એવ ભર્તા કર્તા ચ વિધેરપિ મહેશ્વરઃ

પછી મન અને પાંચ ભૂતો—આ રીતે છવીસમો શિવ છે. એ જ સર્વનો પાલનહાર અને સર્જનહાર છે, બ્રહ્મા પણ એના અધિક છે.

હિરણ્યગર્ભં રુદ્રો ઽસૌ જનયામાસ શઙ્કરઃ વિશ્વાધિકશ્ ચ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપ ઇતિ સ્મૃતઃ

શંકર રૂપ રુદ્રે હિરણ્યગર્ભને ઉત્પન્ન કર્યો. એ સર્વથી ઊંચો છે, સર્વમાં વ્યાપ્ત છે અને સર્વરૂપ છે એમ કહેવાય છે.

વિના યથા હિ પિતરં માતરં તનયાસ્ત્વિહ ન જાયન્તે તથા સોમં વિના નાસ્તિ જગત્ત્રયમ્

જેમ પિતા-માતા વિના સંતાન જન્મે નહીં, એમ સોમ વિના ત્રણેય લોક રહેતાં નથી.

કર્તા યદિ મહાદેવઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ તથા કારયિતા ચૈવ કુર્વતો ઽલ્પાત્મનસ્ તથા

મહાદેવ, પરમાત્મા, મહેશ્વર જો કર્તા છે, તો નાના આત્માવાળાઓના કર્મ પણ એના દ્વારા થાય છે.

નિત્યો વિશુદ્ધો બુદ્ધશ્ ચ નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ ત્વયોક્તો મુક્તિદઃ કિં વા નિષ્કલશ્ચેત્કરોતિ કિમ્

પરમેશ્વર સદા શાશ્વત, પવિત્ર, જાગૃત અને નિર્વિકાર છે. તું કહે છે કે એ મુક્તિ આપે છે; પણ જો એ નિર્વિકાર છે તો એ શું કરે છે?

કાલઃ કરોતિ સકલં કાલં કલયતે સદા નિષ્કલં ચ મનઃ સર્વં મન્યતે સો ઽપિ નિષ્કલઃ

સમય બધું સર્જે છે; સમય પોતે સમયને માપે છે. મન બધું વિચારે છે—even નિર્વિકાર પણ—અને એ પણ નિર્વિકાર છે.

કર્મણા તસ્ય ચૈવેહ જગત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ કિમત્ર દેવદેવસ્ય મૂર્ત્યષ્ટકમિદં જગત્

એના કર્મથી જ આ આખું જગત સ્થિર છે. તો દેવોના દેવની આ આઠમૂર્તિરૂપ જગત શું છે?

વિનાકાશં જગન્નૈવ વિના ક્ષ્માં વાયુના વિના તેજસા વારિણા ચૈવ યજમાનં તથા વિના

આકાશ વિના જગત નથી, પૃથ્વી વિના પણ નથી, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને યજમાન વિના પણ નથી.

ભાનુના શશિના લોકસ્ તસ્યૈતાસ્તનવઃ પ્રભોઃ વિચારતસ્તુ રુદ્રસ્ય સ્થૂલમેતચ્ચરાચરમ્

સૂર્ય અને ચંદ્ર વિના જગત નથી. આ બધું પ્રભુના સ્વરૂપ છે; એમ વિચારીએ તો ચરાચર જગત રુદ્રનું જ સ્થૂળ રૂપ છે.

સૂક્ષ્મં વદન્તિ ઋષયો યન્ન વાચ્યં દ્વિજોત્તમાઃ યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

મહાન ઋષિઓ એ સૂક્ષ્મ તત્વને કહે છે જે શબ્દથી કહી શકાય તેમ નથી, કારણ કે વાણી અને મન ત્યાં પહોંચી શકતા નથી.

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચન ન ભેતવ્યં તથા તસ્માજ્ જ્ઞાત્વાનન્દં પિનાકિનઃ

જે બ્રહ્માનંદને જાણે છે એ ક્યારેય કોઈથી ડરે નહીં; એટલે પિનાકધારીના આનંદને જાણ્યા પછી કશી ભય રહેતું નથી.

વિભૂતયશ્ ચ રુદ્રસ્ય મત્વા સર્વત્ર ભાવતઃ સર્વં રુદ્ર ઇતિ પ્રાહુર્ મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

રુદ્રના વિભૂતિઓ સર્વત્ર જાણી, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ કહે છે કે સર્વેમાં રુદ્ર જ છે.

નમસ્કારેણ સતતં ગૌરવાત્પરમેષ્ઠિનઃ સર્વં તુ ખલ્વિદં બ્રહ્મ સર્વો વૈ રુદ્ર ઈશ્વરઃ

પરમેશ્વરને હંમેશા નમન અને માન આપવું જોઈએ; આ બધું બ્રહ્મ છે, અને સર્વેમાં રુદ્ર, ઈશ્વર જ છે.

પુરુષો વૈ મહાદેવો મહેશાનઃ પરઃ શિવઃ એવં વિભુર્વિનિર્દિષ્ટો ધ્યાનં તત્રૈવ ચિન્તનમ્

પુરુષ એટલે મહાદેવ, મહેશાન, પરમ શિવ. એ સર્વવ્યાપક છે એમ વર્ણવાયો છે; ધ્યાન એના પર જ કરવું.

ચતુર્વ્યૂહેણ માર્ગેણ વિચાર્યાલોક્ય સુવ્રત સંસારહેતુઃ સંસારો મોક્ષહેતુશ્ ચ નિર્વૃતિઃ

ચાર પ્રકારના માર્ગથી વિચાર કરીને, હે સદ્ગુણવાન, સમજાય છે કે સંસારનું કારણ સંસાર છે અને મોક્ષનું કારણ મુક્તિ છે.

ચતુર્વ્યૂહઃ સમાખ્યાતશ્ ચિન્તકસ્યેહ યોગિનઃ ચિન્તા બહુવિધા ખ્યાતા સૈકત્ર પરમેષ્ઠિના

યોગીને માટે અહીં ચાર પ્રકારના વિચાર જણાવ્યા છે; અનેક પ્રકારના વિચાર જાણીતા છે, પણ બધું પરમેશ્વરમાં એકરૂપ થાય છે.

સુનિષ્ઠેત્યત્ર કથિતા રુદ્રં રૌદ્રી ન સંશયઃ ઐન્દ્રી ચેન્દ્રે તથા સૌમ્યા સોમે નારાયણે તથા

અહીં નિશ્ચયપૂર્વક જણાવાયું છે—રૌદ્રીમાં રુદ્ર, ઇન્દ્રમાં ઐન્દ્રિ, સોમમાં સૌમ્ય અને નારાયણમાં નારાયણી છે.

સૂર્યે વહ્નૌ ચ સર્વેષાં સર્વત્રૈવં વિચારતઃ સૈવાહં સો ઽહમિત્યેવં દ્વિધા સંસ્થાપ્ય ભાવતઃ

સૂર્યમાં, અગ્નિમાં અને સર્વત્ર સર્વ વસ્તુઓમાં વિચાર કરતાં, મનમાં એવું સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જોઈએ કે 'એ સ્ત્રી હું છું, અને હું એ પુરુષ છું' — આ રીતે બે રીતે ભાવ સ્થાપવું.

ભક્તો ઽસૌ નાસ્તિ યસ્તસ્માચ્ ચિન્તા બ્રાહ્મી ન સંશયઃ એવં બ્રહ્મમયં ધ્યાયેત્ પૂર્વં વિપ્ર ચરાચરમ્

જેને આ સમજ નથી, એ ભક્ત નથી; એનું ધ્યાન બ્રહ્મરૂપ નથી, એમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી, બ્રાહ્મણ, પહેલા સર્વ જડ અને ચેતન વસ્તુઓને બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત જાણીને ધ્યાન કરવું.

ચરાચરવિભાગં ચ ત્યજેદભિમતં સ્મરન્ ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યમ્ અલભ્યં ચ કૃત્યં ચાકૃત્યમેવ ચ

જડ અને ચેતનનો ભેદ છોડવો, મનમાં મનપસંદ અને નાપસંદ, પ્રાપ્ત અને અપ્રાપ્ત, કરવાનું અને ન કરવાનું — બધું જ છોડવાનું સતત યાદ રાખવું.

યસ્ય નાસ્તિ સુતૃપ્તસ્ય તસ્ય બ્રાહ્મી ન ચાન્યથા આભ્યન્તરં સમાખ્યાતમ્ એવમભ્યર્ચનં ક્રમાત્

જેને સંપૂર્ણ તૃપ્તિ નથી, તેને બ્રાહ્મી અવસ્થા મળતી નથી; એમાં બીજું કંઈ નથી. આ રીતે આંતરિક પૂજા ક્રમશઃ સમજાવવામાં આવી છે.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ પૂજ્યા નમસ્કારાદિભિસ્ તથા વિરૂપા વિકૃતાશ્ચાપિ ન નિન્દ્યા બ્રહ્મવાદિનઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓ વંદન અને અન્ય સન્માનથી પૂજ્ય છે; ભલે તેઓ વિકલાંગ કે વિકૃત હોય, બ્રહ્મના વક્તાઓ કદી નિંદનીય નથી.

આભ્યન્તરાર્ચકાઃ સર્વે ન પરીક્ષ્યા વિજાનતા નિન્દકા એવ દુઃખાર્તા ભવિષ્યન્ત્યલ્પચેતસઃ

આંતરિક પૂજા કરનારાઓને વિદ્વાનો કદી પણ તપાસતા નથી; જે લોકો તેમની નિંદા કરે છે, તેઓ ઓછા સમજદાર છે અને દુઃખ પામે છે.