લિઙ્ગપુરાણમ્

આકાશેનાવૃતો વાયુર્ અહંકારેણ શબ્દજઃ મહતા શબ્દહેતુર્વૈ પ્રધાનેનાવૃતઃ સ્વયમ્

વાયુને આકાશ ઢંકે છે, અને અવાજ અહંકારમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; મહત તત્વ, જે અવાજનું કારણ છે, એ પોતે પ્રધાનથી ઢંકાયેલ છે.

સપ્તાણ્ડાવરણાન્યાહુસ્ તસ્યાત્મા કમલાસનઃ કોટિકોટિયુતાન્યત્ર ચાણ્ડાનિ કથિતાનિ તુ

અંડાના સાત આવરણો છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે; એનું આત્મા કમલાસન છે, અને અહીં લાખો કરોડો અંડા 있다고 કહેવાય છે.

તત્રતત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ સૃષ્ટાઃ પ્રધાનેન તદા લબ્ધ્વા શમ્ભોસ્તુ સંનિધિમ્

દરેક અંડામાં ચાર મુખવાળા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ભવ પ્રધાનથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને પછી તેઓ શંભુની હાજરી મેળવે છે.

લયશ્ચૈવ તથાન્યોન્યમ્ આન્દ્યન્તમ્ ઇતિ કીર્તિતમ્ સર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય સ્થિતેઃ કર્તા મહેશ્વરઃ

અંડાના અંત સુધી એકબીજાની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે એવું કહેવાયું છે; મહેશ્વર જ સર્જન, લય અને સ્થિતીનો કર્તા છે.

સર્ગે ચ રજસા યુક્તઃ સત્ત્વસ્થઃ પ્રતિપાલને પ્રતિસર્ગે તમોદ્રિક્તઃ સ એવ ત્રિવિધઃ ક્રમાત્

સર્જનમાં તે રાજસ ગુણથી યુક્ત છે, સ્થિતીમાં સત્વમાં સ્થિર છે, અને લયમાં તમસથી ભરપૂર છે; આ રીતે તે ત્રણ પ્રકારનો છે.

આદિકર્તા ચ ભૂતાનાં સંહર્તા પરિપાલકઃ તસ્માન્મહેશ્વરો દેવો બ્રહ્મણો ઽધિપતિઃ શિવઃ

તે જ પ્રાણીઓનો મૂળ સર્જક, સંહારક અને રક્ષક છે; તેથી મહેશ્વર દેવ, શિવ, બ્રહ્માનો અધિપતિ છે.

સદાશિવો ભવો વિષ્ણુર્ બ્રહ્મા સર્વાત્મકો યતઃ એકદણ્ડે તથા લોકા ઇમે કર્તા પિતામહઃ

સદાશિવ, ભવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા એના સર્વાત્મા સ્વરૂપ છે; દરેક અંડામાં પિતામહ એ રીતે લોકોની રચના કરે છે.

પ્રાકૃતઃ કથિતસ્ત્વેષ પુરુષાધિષ્ઠિતો મયા સર્ગશ્ ચાબુદ્ધિપૂર્વસ્તુ દ્વિજાઃ પ્રાથમિકઃ શુભઃ

આને પ્રાકૃત સર્જન કહેવાય છે, જે પુરુષના અધિન છે, જેમ મેં વર્ણન કર્યું; અને પ્રથમ શુભ સર્જન, હે દ્વિજ, વિચાર વિના થાય છે.

અથ પ્રાથમિકસ્યેહ યઃ કાલસ્તદહઃ સ્મૃતમ્ સર્ગસ્ય તાદૃશી રાત્રિઃ પ્રાકૃતસ્ય સમાસતઃ

હવે, આ પ્રથમ સર્જનનો સમય 'દિવસ' કહેવાય છે; સર્જનનો રાત્રિ પણ એ જ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, પ્રાકૃત લયનો રાત્રિ છે.

દિવા સૃષ્ટિં વિકુરુતે રજન્યાં પ્રલયં વિભુઃ ઔપચારિકમસ્યૈતદ્ અહોરાત્રં ન વિદ્યતે

દિવસે ભગવાન સર્જન કરે છે, અને રાત્રે લય લાવે છે; એ માટે આ દિવસ-રાત્રિ માત્ર ઉપચારિક છે, સાચા અર્થમાં નથી.

દિવા વિકૃતયઃ સર્વે વિકારા વિશ્વદેવતાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે તિષ્ઠન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ

દિવસે બધા રૂપાંતરો, વિવિધ સ્વરૂપો, સર્વદેવતાઓ, પ્રજાપતિઓ અને મહર્ષીઓ સ્થિર રહે છે.

રાત્રૌ સર્વે પ્રલીયન્તે નિશાન્તે સમ્ભવન્તિ ચ અહસ્તુ તસ્ય વૈકલ્પો રાત્રિસ્તાદૃગ્વિધા સ્મૃતા

રાત્રે બધા લય પામે છે, અને રાત્રિના અંતે ફરી ઉત્પન્ન થાય છે; એની રાત્રિ પણ એ જ રીતે છે, જેમ એના દિવસમાં ફેરફાર છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે મનવસ્તુ ચતુર્દશ ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વત્સરાણાં કૃતં દ્વિજાઃ

ચતુરયુગના હજાર ચક્રના અંતે ચૌદ મનુ હોય છે; અને, હે દ્વિજ, ચાર હજાર વર્ષો કૃતયુગ બને છે.

તાવચ્છતી ચ વૈ સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ કૃતસ્ય તુ ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી ક્રમાત્

કૃતયુગના અંતે શત વર્ષ સંધ્યા છે, અને એનો અંશ પણ એ જ છે; અન્ય યુગોમાં સંધ્યા ક્રમશઃ ત્રણશ, દ્વિશ અને એકશ વર્ષ છે.

અંશકઃ ષટ્શતં તસ્માત્ કૃતસંધ્યાંશકં વિના ત્રિદ્વ્યેકસાહસ્રમિતો વિના સંધ્યાંશકેન તુ

કૃતયુગની સંધ્યા સિવાય અંશ છશ છે; તેથી ત્રણ, બે અને એક હજાર વર્ષો, ક્રમશઃ, સંધ્યા અંશ વગર ગણાય છે.

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કૃતસ્ય કથયામિ વઃ નિમેષપઞ્ચદશકા કાષ્ઠા સ્વસ્થસ્ય સુવ્રતાઃ

ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય યુગો માટે, તેમજ કૃત યુગ માટે સમયનું માપ હું તમને કહું છું, સુવ્રતો. એક સ્વસ્થ માણસ માટે આંખની પંદર ઝblink (પલક) એક કાષ્ઠા ગણાય છે.

મર્ત્યસ્ય ચાક્ષ્ણોસ્તસ્યાશ્ ચ તતસ્ ત્રિંશતિકા કલા કલાત્રિંશતિકો વિપ્રા મુહૂર્ત ઇતિ કલ્પિતઃ

મૃત્યુલોકમાં, આંખની એવી ત્રીસ કાષ્ઠાઓને કલાં કહેવાય છે; અને, બ્રાહ્મણો, ત્રીસ કલાઓને એક મુહૂર્ત ગણવામાં આવે છે.

મુહૂર્તપઞ્ચદશિકા રજની તાદૃશં ત્વહઃ પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ

પંદર મુહૂર્તથી એક રાત બને છે, અને એટલાં જ મુહૂર્તથી એક દિવસ બને છે; પિતૃઓ માટે, રાત અને દિવસ મળીને એક મહિનો થાય છે, અને એનું વિભાજન ફરીથી સમજાવવામાં આવે છે.

કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ત્રિંશદ્યે માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ

પિતૃઓ માટે, કૃષ્ણપક્ષ એ દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ એ રાત છે; માનવના ત્રીસ મહિના પિતૃઓ માટે એક મહિનો ગણાય છે.

શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટ્યા ચાપ્યધિકાનિ વૈ પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે

પિતૃઓ માટે, ત્રણસો મહિના અને એમાં વધુ સાઠ મહિના મળીને એક વર્ષ ગણાય છે, જે માનવ ગણતરી પ્રમાણે છે.

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ પિતૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સંખ્યાતાનીહ તાનિ વૈ

માનવ માપ પ્રમાણે, માનવના એકસો વર્ષ પિતૃઓ માટે ત્રણ વર્ષ ગણાય છે; અહીં એ રીતે ગણવામાં આવે છે.

દશ વૈ દ્વ્યધિકા માસાઃ પિતૃસંખ્યેહ સંસ્મૃતા લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

પિતૃઓની ગણતરીમાં, દસ અને બે મહિના એટલે બાર મહિના, એક વર્ષ ગણાય છે; અને એ જ બાર મહિના માનવ માટે પણ એક વર્ષ છે.

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમ્ ઇતિ લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ

આ લિંગપુરાણમાં દિવ્ય દિવસ અને રાત કહેવાય છે; દિવ્ય લોકમાં, રાત અને દિવસ મળીને એક વર્ષ બને છે, અને એનું વિભાજન ફરીથી સમજાવવામાં આવે છે.

અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ એતે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસંખ્યાતે વિશેષતઃ

ત્યાં, દિવસ એટલે ઉત્તરાયણ અને રાત એટલે દક્ષિણાયણ; એ દિવ્ય દિવસ અને રાત ખાસ ગણવામાં આવે છે.

ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ માનુષં તુ શતં વિપ્રા દિવ્યમાસાસ્ત્રયસ્તુ તે

ત્રીસ વર્ષ એક દિવ્ય મહિનો ગણાય છે; બ્રાહ્મણો, માનવના એકસો વર્ષ ત્રણ દિવ્ય મહિના થાય છે.

દશ ચૈવ તથાહાનિ દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ તુ

દસ દિવસ પણ દિવ્ય નિયમ છે; ત્રણસો વર્ષ અને સાઠ વર્ષ એ રીતે ગણાય છે.

દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષાણિ પ્રમાણતઃ

આ દિવ્ય વર્ષ માનવ ગણતરી પ્રમાણે કહેવાય છે; ત્રણ હજાર માનવ વર્ષ એનું માપ છે.

ત્રિંશદન્યાનિ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ

બીજા ત્રીસ વર્ષ સપ્તર્ષિ વર્ષ ગણાય છે; નવ હજાર માનવ વર્ષ ગણાય છે.

અન્યાનિ નવતીશ્ચૈવ ધ્રૌવઃ સંવત્સરસ્તુ સઃ ષટ્ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ

બીજા નવ્વે વર્ષ ધ્રુવ વર્ષ કહેવાય છે; છત્રીસ હજાર માનવ વર્ષ ગણાય છે.