યે માં રુદ્રં ચ રુદ્રાણીં ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ વેત્સ્યન્તિ તપસા યુક્તા વિમલા બ્રહ્મસંગતાઃ
જે શુદ્ધ અને બ્રહ્મા સાથે તપ દ્વારા એકરૂપ થયેલા, મને, રુદ્ર, રુદ્રાણી, ગાયત્રી અને વેદમાતાને ઓળખશે,
રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ યદાહં પુનરેવાસં કૃષ્ણવર્ણો ભયાનકઃ
તેઓ રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા આવવું અઘરું છે. જ્યારે-જ્યારે હું ફરીથી કાળો અને ભયાનક બનીશ.
મત્કૃતેન ચ વર્ણેન સંકલ્પઃ કૃષ્ણ ઉચ્યતે તત્રાહં કાલસંકાશઃ કાલો લોકપ્રકાલકઃ
મારા રંગને કારણે સંકલ્પ કાળો કહેવાય છે. ત્યાં હું કાળ સમાન છું, જે જગતનો અંત લાવે છે.
વિજ્ઞાતો ઽહં ત્વયા બ્રહ્મન્ ઘોરો ઘોરપરાક્રમઃ મત્પ્રસૂતા ચ ગાયત્રી કૃષ્ણાઙ્ગી કૃષ્ણલોહિતા
બ્રહ્મન, તું મને ભયાનક અને ભયંકર શક્તિવાળા તરીકે ઓળખ્યો છે. મારી દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી ગાયત્રી કાળી અને કાળી-લાલ રંગવાળી હતી.
કૃષ્ણરૂપા ચ દેવેશ તદાસીદ્બ્રહ્મસંજ્ઞિતા તસ્માદ્ ઘોરત્વમાપન્નં યે માં વેત્સ્યન્તિ ભૂતલે
દેવેતાોના સ્વામી, તે સમયે ગાયત્રી કાળી રૂપે હતી અને બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાઈ. તેથી, હું ભયાનક બન્યો. જે મને પૃથ્વી પર ઓળખશે,
તેષામઘોરઃ શાન્તશ્ ચ ભવિષ્યામ્યહમવ્યયઃ પુનશ્ ચ વિશ્વરૂપત્વં યદા બ્રહ્મન્મમાભવત્
તેમને માટે હું અઘોર, શાંત અને અવિનાશી બનીશ. અને જ્યારે હું ફરીથી સર્વરૂપ થયો, બ્રહ્મન,
તદાપ્યહં ત્વયા જ્ઞાતઃ પરમેણ સમાધિના વિશ્વરૂપા ચ સંવૃત્તા ગાયત્રી લોકધારિણી
ત્યારે પણ, તું પરમ સમાધિથી મને ઓળખ્યો. ગાયત્રી સર્વરૂપ બની અને લોકને ધારણ કરતી રહી.
તસ્મિન્ વિશ્વત્વમ્ આપન્નં યે માં વેત્સ્યન્તિ ભૂતલે તેષાં શિવશ્ ચ સૌમ્યશ્ ચ ભવિષ્યામિ સદૈવ હિ
જ્યારે હું સર્વરૂપ થયો ત્યારે પૃથ્વી પર જે મને ઓળખશે, તેમના માટે હું હંમેશાં શિવ અને સૌમ્ય બનીશ.
યસ્માચ્ચ વિશ્વરૂપો વૈ કલ્પો ઽયં સમુદાહૃતઃ વિશ્વરૂપા તથા ચેયં સાવિત્રી સમુદાહૃતા
કારણ કે આ રૂપ સર્વરૂપ કહેવાય છે, એ રીતે સાવિત્રી પણ સર્વરૂપ કહેવાય છે.
સર્વરૂપા તથા ચેમે સંવૃત્તા મમ પુત્રકાઃ ચત્વારસ્તે મયા ખ્યાતાઃ પુત્ર વૈ લોકસંમતાઃ
એ જ રીતે, મારા પુત્રો, આ બધા રૂપો પણ ઉત્પન્ન થયા છે. આ ચાર, જેમને મેં નામ આપ્યાં છે, મારા પુત્રો છે અને જગતમાં માન્ય છે.
યસ્માચ્ચ સર્વવર્ણત્વં પ્રજાનાં ચ ભવિષ્યતિ સર્વભક્ષા ચ મેધ્યા ચ વર્ણતશ્ ચ ભવિષ્યતિ
કારણ કે સર્વ પ્રજાઓમાં સર્વ જાતિઓનું એકરૂપપણું થશે, બધાં ખોરાક પવિત્ર અને સ્વીકાર્ય ગણાશે, અને જાતિ પ્રમાણે ભેદ પણ રહેશે.
મોક્ષો ધર્મસ્તથાર્થશ્ ચ કામશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ યસ્માદ્વેદાશ્ ચ વેદ્યં ચ ચતુર્ધા વૈ ભવિષ્યતિ
મોક્ષ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ચાર મુખ્ય ધ્યેયો છે; અને એના કારણે, વેદો અને જાણવાની વસ્તુઓ પણ ચાર ભાગે વહેંચાશે.
ભૂતગ્રામાશ્ ચ ચત્વાર આશ્રમાશ્ ચ તથૈવ ચ ધર્મસ્ય પાદાશ્ચત્વારશ્ ચત્વારો મમ પુત્રકાઃ
ચાર પ્રકારના જીવસમૂહ છે, એ જ રીતે ચાર આશ્રમ છે; ધર્મના પણ ચાર આધાર છે અને મારા પણ ચાર પુત્રો છે.
તસ્માચ્ચતુર્યુગાવસ્થં જગદ્વૈ સચરાચરમ્ ચતુર્ધાવસ્થિતશ્ચૈવ ચતુષ્પાદો ભવિષ્યતિ
આથી, ચાલતા અને અચલ જગત ચાર યુગોમાં વિભાજિત રહેશે અને ચાર ભાગે સ્થિર રહેશે, ચાર આધાર પર ટકેલું રહેશે.
ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકશ્ ચ મહસ્ તથા જનસ્તપશ્ ચ સત્યં ચ વિષ્ણુલોકસ્તતઃ પરમ્
ભૂર્લોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહલોક; જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક, અને એથી ઉપર વિષ્ણુલોક છે.
અષ્ટાક્ષરસ્થિતો લોકઃ સ્થાને સ્થાને તદક્ષરમ્ ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મહશ્ચૈવ પાદાશ્ચત્વાર એવ ચ
આ જગત અષ્ટાક્ષર મંત્રમાં સ્થિત છે અને દરેક સ્થાને એ અક્ષર છે; ભૂ, ભુવ, સ્વર અને મહ—આ ચાર આધાર છે.
ભૂર્લોકઃ પ્રથમઃ પાદો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરમ્ સ્વર્લોકો વૈ તૃતીયશ્ ચ ચતુર્થસ્તુ મહસ્ તથા
ભૂર્લોક પહેલો આધાર છે, પછી ભુવર્લોક બીજો, સ્વર્લોક ત્રીજો અને મહલોક ચોથો આધાર છે.
પઞ્ચમસ્તુ જનસ્તત્ર ષષ્ઠશ્ ચ તપ ઉચ્યતે સત્યં તુ સપ્તમો લોકો હ્ય્ અપુનર્ભવગામિનામ્
પાંચમો લોક જનલોક છે, છઠ્ઠો તપલોક કહેવાય છે, સત્યલોક સાતમો છે, જે પુનર્જન્મથી મુક્ત છે.
વિષ્ણુલોકઃ સ્મૃતં સ્થાનં પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ સ્કાન્દમૌમં તથા સ્થાનં સર્વસિદ્ધિસમન્વિતમ્
વિષ્ણુલોક એ એવું સ્થાન છે જ્યાંથી પાછા આવવું અઘરું છે; સ્કાંદ અને ઔમાનું સ્થાન પણ સર્વ સિદ્ધિથી ભરપૂર છે.
રુદ્રલોકઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ પદં તદ્યોગિનાં શુભમ્ નિર્મમા નિરહઙ્કારાઃ કામક્રોધવિવર્જિતાઃ
રુદ્રલોક એ યોગીઓ માટે શુભ સ્થાન માનવામાં આવે છે—જેમાં મમત્વ, અહંકાર, ઇચ્છા અને ક્રોધ નથી.
દ્રક્ષ્યન્તિ તદ્દ્વિજા યુક્તા ધ્યાનતત્પરમાનસાઃ યસ્માચ્ચતુષ્પદા હ્યેષા ત્વયા દૃષ્ટા સરસ્વતી
જે દ્વિજજનો એકાગ્ર અને ધ્યાનમાં તલીન મનથી જોડાય છે, તેઓ એ સ્થાનને જોઈ શકશે; અને હે સરસ્વતી, તું આ ચાર પગવાળી રૂપે દેખાઈ છે.
પાદાન્તં વિષ્ણુલોકં વૈ કૌમારં શાન્તમુત્તમમ્ ઔમં માહેશ્વરં ચૈવ તસ્માદ્દૃષ્ટા ચતુષ્પદા
પગનો અંત વિષ્ણુલોક છે, શાંત અને શ્રેષ્ઠ કુમારનું સ્થાન, ઔમાનું અને મહેશ્વરનું સ્થાન પણ; તેથી, ચાર પગવાળું રૂપ દેખાયું છે.
તસ્માત્તુ પશવઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ચતુષ્પદાઃ તતશ્ચૈષાં ભવિષ્યન્તિ ચત્વારસ્તે પયોધરાઃ
આથી, બધા પશુઓ ચાર પગવાળા થશે અને તેમના ચાર સ્તન હશે.
સોમશ્ ચ મન્ત્રસંયુક્તો યસ્માન્મમ મુખાચ્ચ્યુતઃ જીવઃ પ્રાણભૃતાં બ્રહ્મન્ પુનઃ પીતસ્તનાઃ સ્મૃતાઃ
મંત્ર સાથે સંયુક્ત સોમ, મારા મુખમાંથી નીકળ્યો; શ્વાસ લેતા જીવ, હે બ્રહ્મન, ફરીથી સ્તનપાન કરનારા કહેવાય છે.
તસ્માત્સોમમયં ચૈવ અમૃતં જીવસંજ્ઞિતમ્ ચતુષ્પાદા ભવિષ્યન્તિ શ્વેતત્વં ચાસ્ય તેન તત્
આથી, સોમમય અમૃતને જ જીવ કહેવાય છે; તેઓ ચાર પગવાળા બનશે અને તેથી તેમનું વર્ણ ધોળું રહેશે.
યસ્માચ્ચૈવ ક્રિયા ભૂત્વા દ્વિપદા ચ મહેશ્વરી દૃષ્ટા પુનસ્તથૈવૈષા સાવિત્રી લોકભાવિની
અને કારણ કે ક્રિયા થઈ, મહેશ્વરી બે પગવાળી દેવી ફરીથી દેખાઈ, એ જ રીતે આ સાવિત્રી, લોક સર્જનારી છે.
તસ્માચ્ચ દ્વિપદાઃ સર્વે દ્વિસ્તનાશ્ ચ નરાઃ શુભાઃ તસ્માચ્ચેયમજા ભૂત્વા સર્વવર્ણા મહેશ્વરી
આથી, બધા મનુષ્યો બે પગવાળા અને બે સ્તનવાળા છે; અને આ અજન્મા મહેશ્વરી સર્વ વર્ણમાં પ્રગટ થઈ.
યા વૈ દૃષ્ટા મહાસત્ત્વા સર્વભૂતધરા ત્વયા તસ્માચ્ચ વિશ્વરૂપત્વં પ્રજાનાં વૈ ભવિષ્યતિ
જે મહાસત્તાવાળી, સર્વ જીવોને ધારણ કરનારી દેવી તું જોઈ, તેથી સર્વ પ્રજાઓમાં વિશ્વરૂપતા આવશે.
અજશ્ચૈવ મહાતેજા વિશ્વરૂપો ભવિષ્યતિ અમોઘરેતાઃ સર્વત્ર મુખે ચાસ્ય હુતાશનઃ
અજન્મા અને મહાન તેજવાળા ભગવાન આખા જગતરૂપ બની જશે; તેમનું વંશ ક્યારેય ખૂટશે નહીં અને તેમના મુખમાં હમેશા અગ્નિ રહેશે.
તસ્માત્સર્વગતો મેધ્યઃ પશુરૂપી હુતાશનઃ તપસા ભાવિતાત્માનો યે માં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ
આથી, સર્વત્ર વ્યાપક અને પવિત્ર, પશુરૂપે, અગ્નિમુખવાળા, જે દ્વિજાતિઓ તપથી શુદ્ધ થયેલા મનથી મને જોઈ શકે છે—