લિઙ્ગપુરાણમ્

આવૃણોદ્ધિ તથાકાશં સ્પર્શમાત્રં દ્વિજોત્તમાઃ આવૃણોદ્રૂપમાત્રં તુ વાયુર્વાતિ ક્રિયાત્મકઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આકાશે સ્પર્શ તન્માત્રાને આવરી લીધી; વાયુ, ક્રિયાશીલ સ્વભાવથી, રૂપ તન્માત્રાને આવરી લે છે.

આવૃણોદ્રસમાત્રં વૈ દેવઃ સાક્ષાદ્વિભાવસુઃ આવૃણ્વાના ગન્ધમાત્રમ્ આપઃ સર્વરસાત્મિકાઃ

દેવ અગ્નિએ સીધા રસ તન્માત્રાને આવરી લીધી; સર્વ રસથી ભરેલી જળોએ ગંધ તન્માત્રાને આવરી લીધી.

ક્ષ્મા સા પઞ્ચગુણા તસ્માદ્ એકોના રસસમ્ભવાઃ ત્રિગુણો ભગવાન્વહ્નિર્ દ્વિગુણઃ સ્પર્શસમ્ભવઃ

આથી ધરા પાંચ ગુણવાળી છે, અને એમાંથી ઓછા રસવાળી વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થાય છે; ભગવાન અગ્નિ ત્રણ ગુણવાળા છે, અને વાયુ, સ્પર્શથી ઉત્પન્ન, બે ગુણવાળા છે.

અવકાશસ્તતો દેવ એકમાત્રસ્તુ નિષ્કલઃ તન્માત્રાદ્ભૂતસર્ગશ્ ચ વિજ્ઞેયશ્ ચ પરસ્પરમ્

પછી, અવકાશ એ એક ગુણવાળો, અખંડિત દેવ છે; તન્માત્રાઓમાંથી ભૂત સર્જન પરસ્પર જોડાયેલો છે, એ સમજવું જોઈએ.

વૈકારિકઃ સાત્ત્વિકો વૈ યુગપત્સમ્પ્રવર્તતે સર્ગસ્ તથાપ્યહંકારાદ્ એવમત્ર પ્રકીર્તિતઃ

વૈકારિક, જે સાત્વિક છે, એકસાથે પ્રવર્તે છે; અહંકારમાંથી સર્જન અહીં这样 વર્ણવાયું છે.

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યસ્ય પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ તુ શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં મનશ્ચૈવોભયાત્મકમ્

એમાંથી પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો અને બંને સ્વરૂપ ધરાવતું મન ઉત્પન્ન થાય છે, અવાજ અને અન્ય વસ્તુઓને ગ્રહણ કરવા માટે.

મહદાદિવિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમુત્પાદયન્તિ ચ જલબુદ્બુદવત્તસ્માદ્ અવતીર્ણઃ પિતામહઃ

મહતથી વિશેષ તન્માત્રા સુધી, એ અંડનું સર્જન કરે છે; એમાંથી, જળમાં બબલ જેવું, પિતામહ ઉતર્યા.

સ એવ ભગવાન્ રુદ્રો વિષ્ણુર્વિશ્વગતઃ પ્રભુઃ તસ્મિન્નણ્ડે ત્વિમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્

એ ભગવાન રુદ્ર અને વિષ્ણુ, જે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી છે, એ જ સર્વશક્તિમાન છે. આ અંડામાં આ બધા લોક અને આખું જગત છે.

અણ્ડં દશગુણેનૈવ વારિણા પ્રાવૃતં બહિઃ આપો દશગુણેનૈવ તદ્બાહ્યસ્તેજસા વૃતાઃ

આ અંડા બહારથી પાણીથી ઢંકાયેલ છે, જે અંડાની દસગણી છે; અને એ પાણી પણ બહારથી અગ્નિથી ઢંકાયેલ છે, જે પાણી કરતાં દસગણી છે.

તેજો દશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્ વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ

અગ્નિને બહારથી વાયુ દસગણી માત્રામાં ઢંકે છે; અને વાયુને પણ બહારથી આકાશ દસગણી માત્રામાં ઢંકે છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુર્ અહંકારેણ શબ્દજઃ મહતા શબ્દહેતુર્વૈ પ્રધાનેનાવૃતઃ સ્વયમ્

વાયુને આકાશ ઢંકે છે, અને અવાજ અહંકારમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; મહત તત્વ, જે અવાજનું કારણ છે, એ પોતે પ્રધાનથી ઢંકાયેલ છે.

સપ્તાણ્ડાવરણાન્યાહુસ્ તસ્યાત્મા કમલાસનઃ કોટિકોટિયુતાન્યત્ર ચાણ્ડાનિ કથિતાનિ તુ

અંડાના સાત આવરણો છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે; એનું આત્મા કમલાસન છે, અને અહીં લાખો કરોડો અંડા 있다고 કહેવાય છે.

તત્રતત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ સૃષ્ટાઃ પ્રધાનેન તદા લબ્ધ્વા શમ્ભોસ્તુ સંનિધિમ્

દરેક અંડામાં ચાર મુખવાળા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ભવ પ્રધાનથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને પછી તેઓ શંભુની હાજરી મેળવે છે.

લયશ્ચૈવ તથાન્યોન્યમ્ આન્દ્યન્તમ્ ઇતિ કીર્તિતમ્ સર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય સ્થિતેઃ કર્તા મહેશ્વરઃ

અંડાના અંત સુધી એકબીજાની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે એવું કહેવાયું છે; મહેશ્વર જ સર્જન, લય અને સ્થિતીનો કર્તા છે.

સર્ગે ચ રજસા યુક્તઃ સત્ત્વસ્થઃ પ્રતિપાલને પ્રતિસર્ગે તમોદ્રિક્તઃ સ એવ ત્રિવિધઃ ક્રમાત્

સર્જનમાં તે રાજસ ગુણથી યુક્ત છે, સ્થિતીમાં સત્વમાં સ્થિર છે, અને લયમાં તમસથી ભરપૂર છે; આ રીતે તે ત્રણ પ્રકારનો છે.

આદિકર્તા ચ ભૂતાનાં સંહર્તા પરિપાલકઃ તસ્માન્મહેશ્વરો દેવો બ્રહ્મણો ઽધિપતિઃ શિવઃ

તે જ પ્રાણીઓનો મૂળ સર્જક, સંહારક અને રક્ષક છે; તેથી મહેશ્વર દેવ, શિવ, બ્રહ્માનો અધિપતિ છે.

સદાશિવો ભવો વિષ્ણુર્ બ્રહ્મા સર્વાત્મકો યતઃ એકદણ્ડે તથા લોકા ઇમે કર્તા પિતામહઃ

સદાશિવ, ભવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા એના સર્વાત્મા સ્વરૂપ છે; દરેક અંડામાં પિતામહ એ રીતે લોકોની રચના કરે છે.

પ્રાકૃતઃ કથિતસ્ત્વેષ પુરુષાધિષ્ઠિતો મયા સર્ગશ્ ચાબુદ્ધિપૂર્વસ્તુ દ્વિજાઃ પ્રાથમિકઃ શુભઃ

આને પ્રાકૃત સર્જન કહેવાય છે, જે પુરુષના અધિન છે, જેમ મેં વર્ણન કર્યું; અને પ્રથમ શુભ સર્જન, હે દ્વિજ, વિચાર વિના થાય છે.

અથ પ્રાથમિકસ્યેહ યઃ કાલસ્તદહઃ સ્મૃતમ્ સર્ગસ્ય તાદૃશી રાત્રિઃ પ્રાકૃતસ્ય સમાસતઃ

હવે, આ પ્રથમ સર્જનનો સમય 'દિવસ' કહેવાય છે; સર્જનનો રાત્રિ પણ એ જ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, પ્રાકૃત લયનો રાત્રિ છે.

દિવા સૃષ્ટિં વિકુરુતે રજન્યાં પ્રલયં વિભુઃ ઔપચારિકમસ્યૈતદ્ અહોરાત્રં ન વિદ્યતે

દિવસે ભગવાન સર્જન કરે છે, અને રાત્રે લય લાવે છે; એ માટે આ દિવસ-રાત્રિ માત્ર ઉપચારિક છે, સાચા અર્થમાં નથી.

દિવા વિકૃતયઃ સર્વે વિકારા વિશ્વદેવતાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે તિષ્ઠન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ

દિવસે બધા રૂપાંતરો, વિવિધ સ્વરૂપો, સર્વદેવતાઓ, પ્રજાપતિઓ અને મહર્ષીઓ સ્થિર રહે છે.

રાત્રૌ સર્વે પ્રલીયન્તે નિશાન્તે સમ્ભવન્તિ ચ અહસ્તુ તસ્ય વૈકલ્પો રાત્રિસ્તાદૃગ્વિધા સ્મૃતા

રાત્રે બધા લય પામે છે, અને રાત્રિના અંતે ફરી ઉત્પન્ન થાય છે; એની રાત્રિ પણ એ જ રીતે છે, જેમ એના દિવસમાં ફેરફાર છે.

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે મનવસ્તુ ચતુર્દશ ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વત્સરાણાં કૃતં દ્વિજાઃ

ચતુરયુગના હજાર ચક્રના અંતે ચૌદ મનુ હોય છે; અને, હે દ્વિજ, ચાર હજાર વર્ષો કૃતયુગ બને છે.

તાવચ્છતી ચ વૈ સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ કૃતસ્ય તુ ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી ક્રમાત્

કૃતયુગના અંતે શત વર્ષ સંધ્યા છે, અને એનો અંશ પણ એ જ છે; અન્ય યુગોમાં સંધ્યા ક્રમશઃ ત્રણશ, દ્વિશ અને એકશ વર્ષ છે.

અંશકઃ ષટ્શતં તસ્માત્ કૃતસંધ્યાંશકં વિના ત્રિદ્વ્યેકસાહસ્રમિતો વિના સંધ્યાંશકેન તુ

કૃતયુગની સંધ્યા સિવાય અંશ છશ છે; તેથી ત્રણ, બે અને એક હજાર વર્ષો, ક્રમશઃ, સંધ્યા અંશ વગર ગણાય છે.

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કૃતસ્ય કથયામિ વઃ નિમેષપઞ્ચદશકા કાષ્ઠા સ્વસ્થસ્ય સુવ્રતાઃ

ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય યુગો માટે, તેમજ કૃત યુગ માટે સમયનું માપ હું તમને કહું છું, સુવ્રતો. એક સ્વસ્થ માણસ માટે આંખની પંદર ઝblink (પલક) એક કાષ્ઠા ગણાય છે.

મર્ત્યસ્ય ચાક્ષ્ણોસ્તસ્યાશ્ ચ તતસ્ ત્રિંશતિકા કલા કલાત્રિંશતિકો વિપ્રા મુહૂર્ત ઇતિ કલ્પિતઃ

મૃત્યુલોકમાં, આંખની એવી ત્રીસ કાષ્ઠાઓને કલાં કહેવાય છે; અને, બ્રાહ્મણો, ત્રીસ કલાઓને એક મુહૂર્ત ગણવામાં આવે છે.

મુહૂર્તપઞ્ચદશિકા રજની તાદૃશં ત્વહઃ પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ

પંદર મુહૂર્તથી એક રાત બને છે, અને એટલાં જ મુહૂર્તથી એક દિવસ બને છે; પિતૃઓ માટે, રાત અને દિવસ મળીને એક મહિનો થાય છે, અને એનું વિભાજન ફરીથી સમજાવવામાં આવે છે.

કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ત્રિંશદ્યે માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ

પિતૃઓ માટે, કૃષ્ણપક્ષ એ દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ એ રાત છે; માનવના ત્રીસ મહિના પિતૃઓ માટે એક મહિનો ગણાય છે.