લિઙ્ગપુરાણમ્

જો કોઈ વ્યક્તિને ખુલ્લેઆમ, દિવસ કે રાત્રે, કોઈએ મારી નાખ્યો હોય અને એ પોતાને મારનારને જોઈ શક્યો ન હોય, તો એની પ્રાણશક્તિ ચાલે જાય છે—એ જીવતો નથી રહેતો. આવી જ રીતે, જો કોઈ મનુષ્ય સ્વપ્નના અંતે અગ્નિમાં પ્રવેશી જાય અથવા પોતાની સ્મૃતિ ગુમાવી બેસે, તો એનું જીવન પણ પૂર્ણ થાય છે. furthermore, જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વપ્નમાં પોતાનું સફેદ, કાળું કે લાલ વસ્ત્ર જોઈ લે, તો એના માટે મૃત્યુ નજીક આવે છે. જ્યારે શરીરમાં આવા અશુભ સંકેતો દેખાય અને અંત સમય આવી પહોંચે, ત્યારે વિદ્વાન પુરુષે દુઃખ અને નિરાશા છોડીને નિરલિપ્ત રહેવું જોઈએ. પછી એ પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં બહાર જાય—એવું સ્થાન શોધે કે જે પવિત્ર, સમતળ, અત્યારે સ્થિર અને એકાંત હોય અને જ્યાં કોઈ જીવ ન હોય. એ ત્યાં ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મોખે, શાંતિથી, સ્થિર મનોભાવથી, સ્વસ્તિક આસનમાં બેસે અને મહેશ્વરને નમસ્કાર કરે. શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખે, આસપાસ ન જુએ—જેમ પવનરહિત સ્થળે દીવો ડગમગતો નથી, તેવી એની સ્થિતિ રહે. આવી રીતે, પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું સ્થાન હોય, તો શાસ્ત્રજ્ઞ મનુષ્યે કામના, સંશય, આનંદ અને દુઃખ—બધું ત્યજીને સાધના કરવી. મનથી સર્વે ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી, સતત શુદ્ધ (સફેદ) ધ્યાન કરવું—એ નાક, જીભ, આંખ અને સ્પર્શ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. એ ધ્યાન કાન, મન, બુદ્ધિ અને હૃદયમાં સ્થિર રાખવું—સમય અને કર્મને સમજીને, સર્વે સંગ્રહોમાં એ ધ્યાન રાખવું. આ રીતે, આ આંતરિક બાર ભાગની સાધનાને યોગી સમાધિ કહે છે; એ ધ્યાનને શિખરે (મસ્તક પર) સો કે પચાસ વાર સ્થિર કરવું. જો ધ્યાનમાં થાક આવે, તો શ્વાસ ઉપર તરફ ચાલે છે; ત્યારે ઓમ ઉચ્ચાર સાથે શરીરને ભરવું જોઈએ. આ રીતે યોગી 'ઓમ'થી એકરૂપ બને છે; અવિનાશી પરમ તત્વમાં એ પણ અવિનાશી બની જાય છે. હવે હું ઓમ પ્રાપ્ત કરવાની વિશિષ્ટ લક્ષણો સમજાવું છું. એ ત્રણ માત્રાવાળું છે—અક્ષર એમાં ભગવાન છે; પ્રથમ માત્રા વીજળી જેવી છે, બીજી તામસિક ગણાય છે. ત્રીજી માત્રા નિર્ગુણ છે, જે અવિનાશી તરફ દોરી જાય છે; એને ગાંધારી પણ કહે છે, જે ગાંધાર સ્વરથી ઉત્પન્ન થાય છે. એનું સ્પર્શ કીડાની ચાલ જેવી સૂક્ષ્મતા ધરાવે છે, અને એ શિખરે અનુભવી શકાય છે; જેમ ઓમ ઉચ્ચારાય છે, એ શિખરથી બહાર પ્રવાહિત થાય છે. આ રીતે યોગી ઓમથી એકરૂપ બને છે; અવિનાશી પરમ તત્વમાં એ અવિનાશી થાય છે. પ્રણવ (ઓમ) ધનુષ છે, આત્મા એ તીર છે, અને બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય છે. જે જાગૃત છે, એ ધનુષથી જેમ તીર લક્ષ્યમાં ઘૂસાડે, એમ બ્રહ્મમાં એકરૂપ થવું જોઈએ. એક અક્ષર 'ઓમ' એ હૃદય ગુફામાં રહેલું ગુપ્ત લક્ષ્ય છે. 'ઓમ' એ ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રણ અગ્નિ છે; એ ત્રણ વિષ્ણુના પગલા, અને ઋક્, સામન, યજુસ્ પણ છે. ત્રણ માત્રા અને અર્ધ માત્રા સાચી રીતે સમજવી જોઈએ; જે યોગી એનું પાલન કરે છે, એ તે લોક સાથે એકરૂપ થાય છે. 'અ' અક્ષર અવિનાશી છે, 'ઉ' એ સાથે જોડાયેલું છે, અને 'મ્' એ બંને સાથે મળીને—આ રીતે ઓમ ત્રણ માત્રાવાળું કહેવાય છે. 'અ' એ પૃથ્વી લોક છે, 'ઉ' એ અંતરિક્ષ, અને 'મ્' એ સ્વર્ગ લોક છે. ઓમ એ ત્રણ લોક છે; તેનું શિખર પરમ સ્વર્ગ છે. સર્વે લોકના અવયવ એ બ્રહ્મ છે, એ પરમ અવસ્થાને દર્શાવે છે. જે ભાગે કોઈ માપ નથી, એ રુદ્રનો લોક છે; એ અપરિમિત અવસ્થા એ શિવની અવસ્થા છે. ખાસ જ્ઞાન દ્વારા એ અવસ્થાનું પૂજન કરવું જોઈએ. અટલ આનંદની ઇચ્છાથી, જે હંમેશા ધ્યાનમાં રત રહે છે, એણે એ અપરિમિત, અવિનાશી અક્ષરનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ. પ્રથમ માત્રા ટૂંકી છે, બીજી લાંબી, અને ત્રીજી લાંબા સમય સુધી ખેંચાયેલી છે. આ માત્રાઓને ચોક્કસ અને ક્રમશઃ સમજવી જોઈએ; જેટલી લાંબી સાધના સહન કરી શકાય, એટલી જ કરવી. જે વ્યક્તિ હંમેશા પોતાના અંદર ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ પર—even અર્ધ માત્રા માટે પણ—ધ્યાન કરે છે, એનું ફળ શું છે, તે સાંભળો. જે પુરુષ મહિના પછી મહિના, સો વર્ષ સુધી અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, જેટલું પુણ્ય મળે, એટલું જ માત્રા સાધનાથી મળે છે. કઠિન તપથી કે દાનયુક્ત યજ્ઞથી પણ એ ફળ મળતું નથી, જે યોગ્ય રીતે માત્રા સાધનાથી મળે છે. આમાંથી 'પ્લુત' કહેવાતી માત્રા નિર્ધારિત છે; ગૃહસ્થ અને યોગી બંનેએ એનું પાલન કરવું જોઈએ. ખાસ કરીને આમાં, અણિમા વગેરે આઠ સિદ્ધિઓમાં, એ માત્રા જાણી લેવી જોઈએ; તેથી, દ્વિજોએ એનું પાલન કરવું. આ રીતે, યોગ સાથે એકરૂપ, શુદ્ધ, સંયમી, ઇન્દ્રિયજિત અને આત્મજ્ઞાની પુરુષ, હે દ્વિજ, સર્વે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી, વિદ્વાને પાશુપત યોગ દ્વારા આત્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે શુદ્ધ અને આત્મજ્ઞાની છે, એમા કોઈ સંશય નથી. આત્મધ્યાનમાં તત્પર બ્રાહ્મણ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, ઉપનિષદ અને યોગથી જન્મતી જ્ઞાને પ્રાપ્ત કરે છે. એ સર્વ દેવોમાં એકરૂપ થઈ, ફરી જન્મતો નથી; ગર્ભમાર્ગ છોડીને, એ શાશ્વત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. જેવી રીતે પાકેલું ફળ પવનથી હલાવાય ત્યારે વૃક્ષ પરથી પડી જાય છે, તેવી રીતે રુદ્રને નમસ્કારથી પાપ નાશ પામે છે. જ્યાં રુદ્રને નમસ્કાર થાય છે, ત્યાં સર્વ કર્મોનું ફળ ચોક્કસ મળે છે; અન્ય દેવોને નમસ્કારથી એ ફળ મળતું નથી. આથી, યોગીએ મહાદેવનું ત્રણ વખત પૂજન કરવું જોઈએ, અને દસગણી વ્યાપકતા ધરાવતા બ્રહ્મનું પણ, તેમજ બ્રહ્મના વિસ્તરણથી પણ. આ રીતે, ધ્યાનથી યુક્ત જે પોતાનું શરીર છોડે છે, એ શિવ સાથે એકરૂપ થઈ, ત્રણ કુળોને પણ ઉદ્ધાર કરે છે.