લિઙ્ગપુરાણમ્

યોગીઓ પ્રકૃતિને જાણે છે—જે જડ છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ સૃષ્ટિનું મૂળ કારણ છે; તે સર્વ જીવોમાં જોડાયેલી છે. તેઓ એ પણ અનુભવે છે કે એક પરમાત્મા છે—જેના હાથ, પગ, ચહેરા, માથા અને મોઢાં સર્વત્ર છે; જેના કાન આખા વિશ્વમાં વ્યાપેલા છે; જે સર્વત્ર વિહરે છે અને સર્વમાં નિવાસ કરે છે. યોગથી એકરૂપ થયેલા વિદ્વાન પુરુષ એ શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, સર્વ જીવોના પુરૂષરૂપ પરમેશ્વરને ઓળખે છે અને મોહમાં નથી પડતા. જે સર્વ જીવોના આત્મા, મહાત્મા, અવિનાશી પરમાત્મા, સર્વાત્મા અને પરમ બ્રહ્મને ધ્યાનમાં રાખે છે, તેને ક્યારેય મોહ થાય નહીં. પવન જેમ સર્વમાં રહેનાર છતાં પકડવામાં અઘરો હોય છે અને શરીરમાં વસે છે, તેમ પુરૂષ પણ અત્યંત સૂક્ષ્મ અને સમજવામાં અઘરો છે. જો કોઈ જીવ બાકી રહેલા કર્મો સાથે દેહ ત્યાગે છે, તો તે પુરૂષ શુક્ર અને રક્ત સાથે સંયુક્ત થઈ બ્રહ્માના ગર્ભમાં પ્રવેશે છે. પુરૂષ અને સ્ત્રીના મિલનથી ભગવાન જન્મે છે; પછી યોગ્ય સમયે કલલ (ભ્રૂણનું પ્રથમ રૂપ) ઉત્પન્ન થાય છે. સમય જતાં એ કલલ એક ફૂલો જેવી ગાંઠ બને છે, જેમ માટીનો ગોળો ચાક પર ઘૂમે છે અને આકાર પામે છે. જ્યારે તે હાથથી ઘડાય છે, ત્યારે ગોળ આકાર પામે છે; તેમ, આંતરિક શક્તિઓ અને પ્રાણવાયુથી ભરાઈ, એ ભ્રૂણ વિકસે છે. જ્યારે હું ગર્ભમાંથી બહાર નીકળું, ત્યારે હું મહાપ્રભુમાં શરણાગતિ લઉં—આવી ભાવના રાખવી; અને જયાં સુધી વૈષ્ણવ પવન નવજાત શિશુને સ્પર્શે નહીં, ત્યાં સુધી મહાદેવની ઉપાસના કરવાની વિચારણા કરવી. એ સમયગાળા દરમિયાન મનમાં વિચારવું, “હું મહાદેવની આરાધના કરીશ”; ત્યારબાદ, સ્વરૂપ અને વય પ્રમાણે મનુષ્ય જન્મે છે. આકાશમાંથી પવન ઉત્પન્ન થાય છે, પવનથી પાણી, પાણીથી જીવન અને જીવનથી શુક્ર વધે છે. સ્ત્રીના રક્તના ત્રેતીયીસ ભાગ અને પુરૂષના શુક્રના ચૌદ ભાગમાંથી, બંનેનો અર્ધ ભાગ લઈને ભ્રૂણ રચાય છે. પછી એ ભ્રૂણ સાથે સંયુક્ત થઈ, પાંચ પ્રાણવાયુથી ઘેરાઈ, પિતાના શરીરમાંથી દરેક અંગનું નિર્માણ થાય છે. પછી માતાના પોષણથી, પાચિત અન્નના રસથી, પ્રાણવાયુ નાભિ માર્ગે શરીરમાં પ્રવેશે છે—કારણ કે એ જ જીવિત પ્રાણીઓના આધાર છે. નવ મહિના પછી, એ જીવ દુઃખી અવસ્થામાં, માથું અને ગળું વળેલું, તમામ અંગો સંકોચાઈને, ગર્ભમાં અવ્યવસ્થિત રહે છે. નવ મહિના ગર્ભમાં રહી, નીચે તરફ મોઢું કરીને, પોતાના દોષકર્મોના કારણે, તે પછી નરક પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં તે તલવાર જેવા પાંદડાવાળા કાંટાળાં જંગલ, શાલમલી વૃક્ષના કપાતા, મારામારી અને પીપ-લોહીનું સેવન જેવા દુઃખ અનુભવે છે. જેવી રીતે પાણી અલગ થઈને ફરી એક થાય છે, તેમ જે કાપાયેલા અને તૂટેલા છે, તેઓ ફરી દુઃખના સ્થળે પહોંચી જાય છે. આમ, આત્માઓ પોતાના પાપથી પીડાય છે અને બાકી રહેલા કર્મ અનુસાર દુઃખ અથવા અન્ય કંઈક અનુભવે છે. એકલા જવાનુ છે, બધાને છોડી; એકલા જ આનંદ માણવાનો છે—એથી સદાકર્મ કરવું જોઈએ. કારણ કે જ્યારે જીવ પોતાના માર્ગે જાય છે, ત્યારે કોઈ પણ સાથે જતું નથી; માત્ર પોતાના કર્મો જ તેના પાછળ જાય છે. યમના લોકમાં સતત પીડાતા, એ આત્માઓ સતત રડે છે; દુશ્મનસામે સંબંધોથી હંમેશા દુઃખી, શરીર દુઃખથી ઘેરાયેલા, અનેક કઠોર અને અંતહીન યાતનાથી કૂંટાય છે. મનુષ્ય જે કર્મ, વિચાર કે વાણીથી વારંવાર કરે છે, એ જ સ્વભાવ તેને ખેંચી જાય છે; તેથી સદાકર્મ કરવું જોઈએ. જીવનું જન્મમરણનું ચક્ર અનાદિ છે, અગાઉના કર્મોથી ઉત્પન્ન, અને એ ભયાનક, અંધકારમય સંસારચક્રમાં છ સ્વરૂપે પ્રવેશે છે. મનુષ્ય જન્મથી પશુ અવસ્થામાં, ત્યાંથી ક્રૂર પ્રાણીમાં, પછી પક્ષી અને પછી સાપ જેવા જીવમાં પરિવર્તન થાય છે. પછી એ રેંશમથી છોડ—વનસ્પતિ અવસ્થામાં જાય છે; વનસ્પતિ અવસ્થામાં, નવો જન્મ ન મળે ત્યાં સુધી, રહે છે. કુંભારના ચાક જેવી સતત ફરતી ચક્રવાત જેમ માનવથી વનસ્પતિ સુધી ફરી ફરી ચાલે છે. આ ચક્ર તામસિક છે—એ રીતે સમજવું; અને સાત્વિક ચક્ર, જે બ્રહ્માથી શરૂ થાય છે, તે પણ વર્ણવાયું છે. યે ચક્ર, જે ભૂતાવસ્થાથી પૂર્ણ થાય છે, સ્વર્ગસ્થ જીવોમાં એવા રૂપે ઓળખાય છે; બ્રહ્માવસ્થામાં માત્ર સત્વ છે અને વનસ્પતિ અવસ્થામાં માત્ર તમસ. ચૌદ અવસ્થાઓમાં રજસ આધારરૂપ છે; જ્યારે પ્રાણબિંદુઓ પર આંચ આવે છે, ત્યારે શરીરધારી જીવ દુઃખી થાય છે. પછી, હે મુનિ, એ પરમ બ્રહ્મને કેવી રીતે સ્મરણ કરવું? સંસારચક્ર તો પૂર્વકર્મના સંસ્કારોથી ચલાવવામાં આવે છે. માનવ જન્મ હંમેશા પ્રાપ્ત થાય છે—એથી, આ ચૌદગણી સંસારચક્રને સમજીને, ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. સંસારના ભયથી પીડિત, સદા ધર્મ પાળવો જોઈએ; પછી, ધીરે ધીરે બદલાઈ, સંસારચક્રને પાર કરી શકાય છે. તેથી, સદા ભક્તિ, ધ્યાન અને યોગમાં તત્પર રહી, આત્માનું દર્શન કરવાની રીતથી યોગ સાધવો જોઈએ. આ પરમ જળ છે, શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ છે, અપ્રતિમ પુલ છે; તેની પ્રકૃતિ અને એકતા સર્વ જીવોની શાશ્વત તત્ત્વ છે. આ પુલરૂપે, આત્મારૂપે, સર્વદિશામુખી અગ્નિરૂપે, સર્વ જીવોના હૃદયમાં નિવાસ કરતા મહેશ્વરને ભજવું જોઈએ. આ રીતે, પોતાના તેજથી શોભિત, અંદર વસતા દેવને, આઠગણી અને ફરીથી આઠગણી રીતે, અને એ જ રીતે આઠ રીતે ધ્યાનમાં ધારો. સર્જનના હેતુથી અગ્નિ સ્થાપિત થાય છે, પછી પાછો ખેંચી હૃદયમાં રાખવામાં આવે છે; અને યોગ્ય રીતે, જગતના શાસક રુદ્રનું ધ્યાન કરવું. પાંચ હોદાનો યોગ્ય રીતે હવન કરીને, મનને તેમાં લીન કરીને, નિયમિત રીતે હૃદયસ્થ વૈશ્વાનર અગ્નિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.