લિઙ્ગપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં મહાદેવ, જે શાશ્વત લિંગ સ્વરૂપે વિરાજમાન છે, તેમની પૂજા કરવી અનિવાર્ય ગણવામાં આવી હતી. તમામ જીવાત્માઓને પંચ પ્રણવ (ૐકાર) દ્વારા શુદ્ધ કરવાનું કહેવાયું છે. દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાનને, પાંચ પ્રાણાયામ સાથે તથા પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન રહેનારા લોકો સાથે ચાર પ્રણવ ઉચારતાં પૂજવામાં આવતા. ત્રણ પ્રણવ સાથે પણ, તથા એવાં જ પ્રાણાયામ સાથે, દુગણા રીતે ૐકારને સ્થિર કરીને, પ્રાણાયામમાં તત્પર રહેવું જોઈએ. પછી, ૐકાર ઉચ્ચારીને, પ્રાણ અને અપાનને સંયમમાં રાખીને, શરીરના તમામ અંગો જ્ઞાનના અમૃત અને પ્રણવથી પરિપૂર્ણ કરવા કહેવામાં આવ્યું છે. ત્રણ ગુણ, જે ચતુર્વિધી રૂપે ઓળખાય છે, તેમજ અહંકાર, સુક્ષ્મ તત્વો, સ્થૂળ તત્વો અને જ્ઞાન ઇન્દ્રિય—allને શુદ્ધ કરવાનું મહત્વ છે. કર્મ ઇન્દ્રિયોને પણ શુદ્ધ કરીને, દૈત્યા અને દૈવી બંને સ્વરૂપોને, ચેતન્યમય આત્માને શરીરરૂપે બનાવી, અગ્નિથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મથી સ્પર્શ કરવું જોઈએ. પવન, આકાશ, પાણી અને પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મથી પણ, જે યોગી દિવસ-રાતના ત્રણ સંધિ સમયે પોતાને અભિષેક કરે છે, તે સર્વ તત્ત્વોને જાણનારો બની જાય છે. ભવ ભગવાને બંધનમુક્તિ માટે જે પાશુપત વ્રત જણાવ્યું છે, તે સર્વોત્તમ ગણાય છે. આ રીતે પાશુપત વિધિનું પાલન કરીને અને પરમેશ્વરનું પૂજન કર્યા પછી, પ્રાચીન કાળમાં મેં અને મહાત્મા વિષ્ણુએ લિંગના દર્શન કર્યા હતા. હે દેવતાઓ, જ્યારે અમે તમામ કાર્ય માટે ભગવાનની પૂજા શ્રદ્ધાપૂર્વક કરીએ છીએ, ત્યારે એક વર્ષ સુધી કોઈ જીવ જન્મ લેતો નથી. હું અને વિષ્ણુ, બંને, ભગવાનને આંતરિક અને બાહ્ય રીતે સર્વોચ્ચ માનીએ છીએ; આ અમારું વ્રત છે. ઋષિગણમાં કોઈ સંશય નથી—શિવની પૂજા કરવી જ જોઈએ. જો કોઈ ક્ષણમાત્ર પણ શિવનું સ્મરણ ન કરે, તો તે ખોટ, મોટું દોષ, મોહ અને મૂર્ખતા ગણાય છે. જે લોકો ભવના ભક્ત છે અને મનથી ભવને સમર્પિત છે, તેઓ દુઃખને વશ નથી થતા. સુંદર ગૃહ, દૈવી અભૂષણો, સ્ત્રીઓ, અને પર્યાપ્ત ધન—આ બધું શિવ પૂજનના ફળરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે. જે લોકો દેવલોકમાં મહાન ભોગ અને રાજસત્તા ઈચ્છે છે, તેમણે હંમેશા મહેશ્વરનાં લિંગ સ્વરૂપની પૂજા કરવી જોઈએ. જે કોઈ સર્વ જીવોને વિધ્વંસ કરે છે, તોડે છે, દહન કરે છે—even then, તે કાણાં વાળા ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ; કારણ કે તેઓ પાપથી અસ્પર્શ્ય છે. મારા પથ્થરનાં લિંગની સર્વ દેવતાઓ પૂજા કરે છે. આમ કહીને, સૌપ્રથમ રુદ્ર, ત્રણ લોકના ઈશ્વરનું પૂજન કરીને, ભગવાન ત્રિનેત્રધારીને શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓથી વંદન કરાયું. ત્યાંથી, ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવોએ પાશુપત વ્રત ધારણ કરીને, તેમના શરીરે ભસ્મ લગાડીને ભગવાનની પૂજા શરૂ કરી. બ્રહ્માના આદેશથી, વિશ્વકર્માએ દરેકની યોગ્યતા અનુસાર લિંગ બનાવ્યા. વિષ્ણુએ હંમેશા નીલમણિનો લિંગ પૂજ્યો; ઈન્દ્રે મણિકનો; વિશ્વરથપુત્રે સોનાનો; વિશ્વેદેવોએ ચાંદીનો; વસુઓએ તેજસ્વી અને સુંદર; વાયુએ હરિતાલનો; અશ્વિનીકુમારોએ માટીનો લિંગ પૂજ્યો. વરુણે ક્રિસ્ટલનો; આદિત્યોએ તાંબાનો; સોમના સ્વામીએ અનન્ય મુક્તાનો લિંગ પૂજ્યો. અનંતથી શરૂ થયેલા મહાન નાગોએ મોતીનો લાલ લિંગ; દૈત્યોએ લોખંડનો; મહાન રાક્ષસોએ પણ દરેક પોતપોતાના લિંગ પૂજ્યા. ગુહ્યકોએ ત્રિધાતુનો; ગણોએ સર્વધાતુનો; ચામુંડાએ રેતનો; માતાઓએ પણ પોતપોતાના વિશિષ્ટ લિંગ પૂજ્યા. નૈરૃતિએ કાંઠના લાકડાનો; યમરાજે પન્નાનો; અને નીલાદિ રુદ્રોએ શુદ્ધ અને શુભ ભસ્મનો લિંગ પૂજ્યો. લક્ષ્મીએ લક્ષ્મી વૃક્ષનો; ગુહાએ ગાયના ગોબરની; ઋષિગણે કુશના ઉત્તમ લિંગની પૂજા કરી. વામાદિ દેવીઓએ ફૂલના; મનોઉન્મનીએ સુગંધિત; સરસ્વતીએ રત્નના લિંગથી રુદ્રની પૂજા કરી. દુર્ગાએ સોનાનો, મહાદેવ સાથે, અલંકારિત મંડપમાં, ઘીથી બનેલા પ્રસાદ અને મંત્રો સાથે પૂજન કર્યું. બધા વેદ દહીંથી; ભૂતો સીસાથી બનેલા; દરેકને બ્રહ્માની કૃપાથી યોગ્ય સ્થાન મળ્યું. સંક્ષિપ્તમાં, આખું જગત—ચલ અને અચલ—શિવલિંગની પૂજા કરીને સ્થિર થયેલું છે, તેમાં સંશય નથી. લિંગ છ પ્રકારના ગણાય છે, જે તેમના પદાર્થથી ઓળખાય છે; એમ કુલ ચૌવતેર (૪૪) પ્રકારના વિભાગ છે. પ્રથમ પથ્થરજન્ય, ચતુર્વિધી; બીજું રત્નજન્ય, સાતવિધ; ત્રીજું ધાતુજન્ય, આઠવિધ; ચોથું લાકડું, સોળવિધ; પાંચમું માટી, દ્વિવિધી; છઠ્ઠું તાત્કાલિક, સાતવિધ. રત્નજન્ય લિંગ સમૃદ્ધિ આપે છે; પથ્થરજન્ય સર્વ સિદ્ધિ આપે છે; ધાતુજન્ય ધન આપે છે; લાકડાનું ભોગપ્રાપ્તિ આપે છે. માટીનું લિંગ શુભ અને સર્વ સિદ્ધિ આપનારું છે; પથ્થરજન્ય સર્વોત્તમ, ધાતુજન્ય મધ્યમ ગણાયું છે. લિંગ અનેક પ્રકારનાં છે, પણ મુખ્ય નવ ગણાય છે: પાયે બ્રહ્મા, મધ્યમાં વિશ્વનાથ વિષ્ણુ, અને ઉપર રુદ્ર મહાદેવ, જેને પ્રણવ, સદાશિવ કહે છે. લિંગની પીઠિકા મહાદેવી, ત્રણરૂપે અંબિકા છે. જે કોઈ પણ વ્યક્તિ આ પીઠિકા સાથે પૂજા કરે છે—પથ્થર, રત્ન, ધાતુ કે લાકડાના લિંગથી—તે દેવી અને દેવ બંનેની પૂજા કરતો ગણાય છે.