લિઙ્ગપુરાણમ્

કશ્યપના સંતાનમાં અનેક વિખ્યાત નાગો છે: શેષ, વાસુકી, કર્કોટક, શંખ, ઐરાવત, કમ્બલ, ધનંજય, મહાનિલ, પદ્મ, અશ્વતર અને તક્ષક. એ ઉપરાંત, એલાપત્ર, મહાપદ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર, બલાહક, શંખપાલ, મહાશંખ, પુષ્પદંષ્ટ્ર અને શુભાનન પણ છે. શંખલોમા, નહુષ, વામન, ફણિત, કપિલ, દુર્મુખ અને પતંજલિ પણ તેમની યાદમાં આવે છે. કશ્યપની પત્ની ક્રોધથી રાક્ષસોની મોટી સંખ્યાને જન્મ આપી, જે મહાન માયાથી સજ્જ હતા. ગોમહિષી નામની સતી સ્ત્રીએ રુદ્રોનું સમૂહ ઉત્પન્ન કર્યું. સુરભિએ કશ્યપના સંતાનોના જૂથને જન્મ આપ્યો, અને કશ્યપે ઋષિઓ તથા અપ્સરાઓના સમૂહની રચના કરી. ઇલા દ્વારા અનેક કિન્નર અને ગંધર્વો ઉત્પન્ન થયા; અરીષ્ટાએ પણ અનેક ઉત્પન્ન કર્યા, અને ઇલાએ ઘાસ, વૃક્ષ, લતાઓ અને ઝાડીઓનું સર્જન કર્યું. ત્વિષાએ અસંખ્ય યક્ષ અને રાક્ષસોને જન્મ આપ્યો. આ બધા કશ્યપના વંશજ તરીકે સંક્ષેપમાં ઉલ્લેખિત છે. આમાંથી અનેક પુત્રો, પૌત્રો અને અન્ય વંશજોની પંક્તિઓ જાણીતી છે; આ બધા મહાત્મા કશ્યપ દ્વારા સર્જાયા. જ્યારે સ્થાવર અને જંગમ પ્રાણીઓ સ્થાપિત થયા, ત્યારે પ્રજાપતિએ તેમના મુખ્યને શાસક તરીકે નિયુક્ત કર્યા. ત્યારબાદ, વૈવસ્વત મનુને મનુષ્યોના અધિપતિ બનાવ્યા, જેમણે બ્રહ્મા દ્વારા પહેલાં સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં અભિષિષ્ટ કરેલા હતા. એ શાસકો દ્વારા આ સમગ્ર ભૂમિ, તેના સાત દ્વીપો અને પર્વતોને, આજ સુધી શાસન કરવામાં આવે છે, નિયમ અને ધર્મ અનુસાર. પહેલા સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં બ્રહ્મા દ્વારા અભિષિષ્ટ કરેલા, એ પણ મનુની પંક્તિમાં આવે છે. જ્યારે પૂર્વ મન્વંતરો વિતી જાય છે અને તેમના શાસકો વિદાય લે છે, ત્યારે દરેક નવા મન્વંતરાની શરૂઆતમાં નવા શાસકો અભિષિષ્ટ થાય છે. ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના મન્વંતરોમાં યાદ કરાયેલા તમામ રાજાઓ, સંવર્ધન માટે પુત્રો ઉત્પન્ન કરે છે. કશ્યપે પોતાના વંશને આગળ વધારવા માટે ફરી તપસ્યા કરી, મનમાં વિચાર કર્યો: “મારા વંશને સ્થાપિત કરનાર પુત્ર જન્મે.” એમ મહાત્મા કશ્યપ બ્રહ્મમાં લીન હતા, ત્યારે તેમના સંયોગથી બે મહાશક્તિશાળી પુત્રો જન્મ્યા: વત્સર અને અસીત, બંને બ્રહ્મજ્ઞ. વત્સરથી નૈધ્રુવ જન્મ્યા, અને રૈભ્ય, જે મહાન પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા હતા. રૈભ્યના વંશજ ‘રૈભ્ય’ તરીકે ઓળખાય છે; નૈધ્રુવના વંશ વિશે કહેવામાં આવે છે કે, ચ્યવનની પુત્રીથી સુમેધ જન્મ્યા. એ સ્ત્રી નૈધ્રુવની પત્ની બની અને કુણ્ડપાયિનોના માતા બની. અસીત અને એકપર્ણાથી એક મહાન જ્ઞાની બ્રાહ્મણ જન્મ્યા. શાંડિલ્યોમાં, દેવલ સૌથી ઉત્તમ અને મહા તપસ્વી હતા. શાંડિલ્યો, નૈધ્રુવ અને રૈભ્ય—આ ત્રણ શાખાઓ, અને કશ્યપ એક અલગ શાખા છે. હવે પુલસ્ત્યના નવ દિવ્ય સ્વરૂપો વિશે કહેવામાં આવે છે. જ્યારે અગિયારમા મનુના સમયમાં ચાર યુગો વિતી ગયા, અને એ યુગના અર્ધ ભાગમાં દ્વાપર યુગ શરૂ થયો, ત્યારે માનવોના પુત્ર દમાનો જન્મ થયો. દમાના વંશજ તૃણબિંદુ હતા, જેમણે ત્રીજા ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં રાજા બન્યા. તેમની પુત્રી ઇલવિલા અતુલ્ય સુંદર હતી; એ રાજર્ષીએ તેને પુલસ્ત્યને અર્પણ કરી. ઇલવિલાથી ઋષિ ઐરાવિલો, અને વિશ્રવનો જન્મ થયો. વિશ્રવની ચાર પત્નીઓ હતી, જેમણે પૌલસ્ત્ય વંશમાં વૃદ્ધિ કરી: બૃહસ્પતિની પુત્રી દેવવર્ણિની, પુષ્પોત્કટા, બલાકા અને માલ્યવતની પુત્રી. માલિનની પુત્રી કૈકસી પણ હતી. દેવવર્ણિનીથી વૈશ્વરવણ, સૌથી મોટો પુત્ર, જન્મ્યા. કૈકસીથી રાવણ, રાક્ષસોના અધિપતિ, કુંભકર્ણ, શૂર્પણખા અને વિભીષણ—જેઓ જ્ઞાની અને ધર્મનિષ્ઠ હતા—જન્મ્યા. પુષ્પોત્કટાથી મહોદર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને ખરા નામના પુત્રો થયા. બલાની પુત્રી કુંભીનસી હતી; તેના સંતાનમાં ત્રિશિરા, દુષણ અને વિદ્યુજ્ઝિહ્વ રાક્ષસ હતા. બલા પાસેથી માલિકા પણ જન્મી, જે તેની પુત્રી તરીકે ઓળખાય છે. આ નવ પૌલસ્ત્ય રાક્ષસો તેમના ક્રૂર કાર્યો માટે જાણીતા છે. વિભીષણ, શુદ્ધ આત્મા અને ધર્મનિષ્ઠ, પ્રશંસિત છે. પુલસ્ત્યના પુત્રો બધા જંગલી પશુ અને દાંતી વાઘ હતા. ભૂત, પિશાચ, સર્પ, વનભૂક, હાથી, વાનર, કિન્નર અને કિમ્પુરુષ પણ પુલસ્ત્યના વંશમાં આવે છે. વૈવસ્વતના અંતરમાં ક્રતુ સંતાન વિનાના હતા. અત્રીની દસ પત્નીઓ હતી, જે સૌ સુંદર અને પતિપ્રત્યે સમર્પિત હતી. ઘૃતાચી નામની દશમી અપ્સરાએ ભદ્રાશ્વને પુત્રો આપ્યા: ભદ્રા, અભદ્રા, જલદા, મન્દા, નંદા, બલા, અબલા, ગોપાબલા, તામરસા અને વરક્રીડા—આ દસ છે. અત્રીના વંશમાં જન્મેલા, તેમના પતિ પ્રભાકર હતા. જ્યારે સવારભાનુએ સૂર્યને ગ્રસીને આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પાડી દીધો, ત્યારે અંધકાર ફેલાયો; ત્યારે પ્રભાકરે પ્રકાશ લાવ્યું. જેમણે કહ્યું, “તમે સુખી રહો,” એ પ્રમાણે સૂર્ય અહીં પાડી ગયો. બ્રહ્મર્ષિના શબ્દથી તેજસ્વી સૂર્ય આકાશમાંથી પડ્યા નહીં; તેથી મહર્ષિઓએ તેમને ‘પ્રભાકર’—પ્રકાશના અધિપતિ—કહેવાયા. ભદ્રામાંથી તેમણે સોમા નામના તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો. એ તપસ્વીએ એ સ્ત્રીઓમાં ફરી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. આ રીતે, આ મહાન વંશોની પંક્તિઓ, તેમના ઉત્પન્ન અને કાર્યો, કશ્યપ અને પુલસ્ત્ય જેવા મહાત્માઓ દ્વારા રચાયેલી, શાસ્ત્રો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાય છે.