कूर्मपुराणम्

वराहकालः घटते, यः विस्तारः पूर्वमेव उद्घोषितः। तं कालं चिन्तयन्तः ऋषयः प्राचीनग्रन्थेषु वर्णितवन्तः। तमसिकेषु कल्पेषु हरस्य कथनं, रजसिकेषु प्रजापतेः; अन्ये तु कल्पाः सात्त्विकाः, तेषु मम स्वरूपप्रदर्शनं विद्यते। गिरीशं च माम् उपास्य, ते परमं पदम् आप्नुवन्ति। यदा भूमिः एकसागररूपा भवति, तदा अहं योगनिद्रायाम् प्रविशामि। जनलोकनिवासिनः तपसा योगदृष्ट्या च तं परमं रूपं पश्यन्ति—सहस्रपदः, दीप्तमान्, सहस्ररश्मिः, सहस्रनेत्रः च। अहं एव यूपः, स्रुक्, सोमः, घृतं च। अहं वेदः, विज्ञान्यः, प्रभुः, गोपालः, ब्रह्ममुखः च। हंसः, प्राणः, कपिलः, विश्वरूपः, नित्यः च अहम्। माता, पिता, महेश्वरः—मम विना अन्यद् नास्ति। आत्मानं ज्ञात्वा, अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। अधुना मम वचनं शृणु, आद्यप्रकृत्याः संक्षेपेण। कालाग्निः सर्वं भस्मीकर्तुम् इच्छन्, सर्वस्य अन्तं करोत्। सः ब्रह्माण्डं देवदानवमानुषैः सह सम्पूर्णं दहति। घोररूपं धारयन्, लोकनाशं करोत्। सप्तसप्तस्वरूपं धारयन्, सर्वलोकान् दहति। सः सर्वदेहेषु अग्निं निवेशयति। एकमेव वेदवाक्यं साक्षीभूतं शम्भुना सह तिष्ठति। सूर्यचन्द्रादिसमूहैः आकाशमण्डलं पूरयति। सहस्रहस्तपादः, सहस्ररश्मिः, बलवान् च। त्रिशूलधारी, व्याघ्रचर्मवस्त्रः, योगेश्वर्ये स्थितः। परमेश्वरः देवीं पश्यन् ताण्डवमृत्यं करोति। योगं प्रविश्य, त्रिशूलधारिणः शरीरे प्रविशति। दीप्तस्वरूपः भगवाँस्सर्वमण्डलं दग्ध्वा। भूमिः सर्वगुणैः सहिताः जलं यान्ति। तदनन्तरं अग्निः स्वगुणैः वायौ लीयते, तत्र नश्यति। तद्वत् आकाशः आद्यतत्त्वे गुणैः सहितः लीयते। दिव्यगणाः, विशुद्धसात्त्विकाः, वैकारिकतत्त्वे लीयन्ते। त्रिविधं अहंकारं महत् तत्त्वे प्रलयकाले लीयते। अव्यक्तं, जगद्बीजं, सर्वं एके अक्षरे संहरति। तत्र आद्यप्रकृतिः च परमात्मा च पृथक् पृथक् स्थितौ। स्वयमेव प्रलयः न भवति, महेश्वरस्य इच्छया जायते। आद्यप्रकृतिः जगद्बीजं, मायातत्त्वम्, अचेतनम्। ऋषयः तं बहुविधानं साक्ष्यं, सर्वपितामहं, गायकाः। आद्यप्रकृत्याद् अन्त्यविशेषपर्यन्तं, रुद्रः सर्वं दहति—एवं शास्त्रः वदति। अत्र शङ्करः परमप्रलयं करोति। या शक्ति स्थापनाय मोहनाय च, नारायणः इति शास्त्रः वदति। सः आद्यप्रकृत्यः पञ्चविंशतितत्त्वैः सर्वं सृजति।