विद्वद्भिः त्रिलोक्याः पुनः सृष्टिः यथावत् उपवर्णिता। तस्य पुनः सृष्टिः प्रकृतेः उत्पन्ना इति कालं चिन्तयद्भिः उक्ता। द्विजैः कालं विचारयद्भिः एषा संहारः पुनः सृष्टिः च 'प्रलयः' इति कथ्यते। अधुना अहं तव क्षिप्रं आवधिकप्रलयस्य वर्णनं करिष्यामि। सर्वेषां प्राणिनां स्वात्मनि स्थितानां सृष्ट्यर्थं प्रजापतिः सृष्टिकर्म आरब्धवान्। तदा प्राणिनां संहारकारिणी तीव्रा शक्तिः सर्वाणि भूतानि विनाशयति। प्रथमं सर्वे भूताः भूमिस्वरूपं यान्ति। सूर्यः असह्यतेजसा स्वकिरणैः जलं पीत्वा तिष्ठति। तेन पीतजलानां तेजस्विनः सूर्याः सप्तधा जाताः। ताः दाहमानाः सप्त सूर्याः चतुर्लोक्यं दहन्ति। सप्त सूर्याः अन्ते अग्नितेजसा प्रकाशन्ते। आकाशं आवृत्य, भूमिं दहन्ति। पर्वतैः, नद्यः, समुद्रैः, द्वीपैः च सह भूमिः निर्जला भवति। अधः, उपरि, तिर्यक् च तेषां किरणैः आवृतम्। तेषां एकत्वं प्राप्ते, एकः ज्वालारूपः भवति। तेन स्वतेजसा सर्वं चतुर्लोक्यं दग्धम्। वृक्षैः तृणैः विहीनं भूमिः कूर्मपीठवत् दृश्यते। सर्वं तद् ज्वालाभिः पुनः सम्पूर्णं दह्यते। ततः सर्वं भूमिस्वरूपं पुनः यान्ति। सर्वं भस्मीकृत्य सप्तधा अग्निः, प्रभुः, तिष्ठति। दह्यमानः अग्निः भूमौ स्थित्वा जलं पिबति। तेजस्वी रुद्रशक्तिं प्रकट्य लोकान् दहति। अधः भूमिं दग्ध्वा, उपरि दिवं दहिष्यति। ततः तस्य प्रलयाग्नेः ज्वालाः उच्चैः सन्ति। तदा कालरुद्रेण प्रेरितः स ज्वलनः दहति। कालाग्निः, कालः, विश्वरूपः स्वयम्, सर्वं अवशेषं विना दहति। ततः सर्वं एकघनरूपं लोहपिण्डवत् दृश्यते। ततः आकाशे भयानकाः प्रलयमेघाः उत्पन्नाः। केचित् धूमवर्णाः, केचित् पीताः, मेघवाहनाः। केचित् शङ्ख- या मल्लिका-सदृशाः, अन्ये निष्कलङ्कञ्जन-सदृशाः। केचित् आकाशे इन्द्रधनुषः सदृशाः मेघाः दृश्यन्ते। नानारूपाः, भीषणरूपाः, घोरस्वनैः निनादयन्ति। सप्तधा आवृतात्मनः तिमिराग्निं निवारयन्ति। तीव्रं अशुभं सर्वदग्धं अग्निं विनशयन्ति। जलस्य अग्निपराभवात् तस्मिन् काले अग्निः जलं प्रविशति। ततः तीव्रप्रवाहैः जलं लोकान् प्लावयति। महासमुद्रतीरेण सदृशं जलप्रवाहैः पुनः भूमौ पतति, तेन समुद्राः पूर्यन्ते। पर्वताः विलीनाः, भूमिः जलं प्रविशति। योगनिद्रां धृत्वा प्रभुः प्रजापतिः शयाने स्थितः।