कूर्मपुराणम्

शिष्या ऋषयः विनयपूर्वकं पप्रच्छुः—“भगवन्, किं सेव्यम्, किं वा न सेव्यम्? एतत्सर्वं नः सम्यग् आख्यातुम् अर्हसि।” तदा भगवान् प्राह—“एषा हि विषयः पूर्वं महर्षिभिः ब्रह्मणे आदौ सम्यक् व्याख्यातः। सांख्यं योगसमन्वितं पुरुषाणां मोक्षदं भवति। केवलं शुद्धं ज्ञानं तु यथावत् परमं कैवल्यफलं ददाति। ये शुद्धसांख्यं परित्यज्य प्रयत्नं कुर्वन्ति, ते निष्फलं श्रमं कुर्वन्ति। अहं ह्यत्र मोहस्य कारणं प्रकाशयितुं प्राप्तः अस्मि। एतत् प्रयत्नेन ज्ञेयम्, श्रोतव्यं च, साक्षात् द्रष्टव्यं च। एषा सांख्यदृष्टिः नित्यानन्दा शुद्धा च। एषा निर्मला मोक्षः, ब्रह्मभावः अपि वर्णितः। महात्मानः तपस्विनः मां जगत्प्रभुं पश्यन्ति। अहं हि वेद्यः भगवाञ्छिवः, एष मे रूपं शुभम्। ये मद्भक्ताः, द्विजश्रेष्ठ, तेषां ज्ञानं श्रेष्ठम्। ये मदनुस्मरणरताः, हृदि मां ध्यायन्तः, विभूतिभिः भस्मना आवृताः, तेषां दुःखसागरं शीघ्रं नाशयामि। ब्रह्मचारिणा, अचेलकेन, पाशुपतव्रतम् आचरितव्यम्। एषा हि गुह्यातिगुह्या, सूक्ष्मा, वेदसारभूता मुक्तये। वेदाध्ययनरतः पण्डितः पशुपतिं शिवं ध्यातुं युक्तः। ये सदा भस्मना आवृताः, निराशाः, ते एव प्रसिद्धाः। अस्मिन योगे बहवः शुद्धाः मम भावम् अवाप्नुवन्। अहं हि केवलं वेदविरोधं न भाषितवान्। यत् वेदबाह्यं, अन्यद् अपि, तद् न आचरितव्यम् इति निर्दिष्टम्। मम स्वरूपं केवलं नित्यवेदेन एव ज्ञायते। न संशयः, दिव्यं ज्ञानं शीघ्रं उदेत्येव। मुने, केवलं ध्यायमानः अपि, अहं स्वयम् आत्मनो दर्शयामि। ये ब्रह्मचारिणः, शान्ताः, ज्ञानयोगनिष्ठाः, आत्मविद्या आधारभूताः अनेकमतानि स्थापयन्ति। कश्चन सर्वभूतकारणं अस्ति, स एव ईश्वरः। तदा देवी महती, पर्वतनन्दिनी, प्रादुरासीत्। सा स्वीयैः शुद्धैः तेजोमयैः रूपैः व्योम व्याप्य तस्थौ। तद् परं बीजम् इति विदुः। ततः ते ऋषयः ब्राह्मणाश्च, महर्षिं रुद्रं, पुराणपुरुषं, जन्मविनाशकारणं, व्योम्नि दीप्तमानं, ‘व्योम’ इति विख्यातम्, ददृशुः। स देवदेवो मायाम् आरोह्य प्राकट्यत। एतद् ज्ञात्वा अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। पुनः वानप्रस्थाः रुद्रं पूजयन्ति। प्राचीनदेवदारण्ये, यथा पूर्वं श्रुतम्, तं रुद्रं उपासते। अथवा, यदि सः शान्तान् द्विजान् एतत् श्रावयति, सः परं पदं प्राप्नोति। नर्मदा नाम विश्वविख्याता पुण्यनदी श्रेष्ठा इति प्रसिद्धा।