कूर्मपुराणम्

क्रीडायाम् उत्सुकः, महाबाहुः, विस्तीर्णवपुः, सुन्दरनेत्रश्च स भगवान् विश्वेश्वरः, मदोन्मत्तगजगमनः, दिगम्बररूपेण विचरन्, सौम्यस्मितः स्वधर्मचिह्नानि वहन् समीपमुपाजगाम। विष्णुः स्त्रीरूपं धारयन् त्रिशूलधारिणं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। शुद्धस्मितसमायुक्तः, परमप्रभामयः, मणिनूपुरध्वनिसंयुक्तः, हंसगमनोत्तमः, क्रीडारससमृद्धः, स हरिः मायया लोकं भ्रमन् भिक्षां याचमानः तं संसारं मोहितवान्। तदा तस्य मायया मोहिताः स्त्रियः देवदेवं अन्वयुः। तेन सह कामवशाः क्रीडारता स्त्रियः विचरन्ति स्म। सर्वाः कामपीडिताः हृषीकेशं अन्वगच्छन्। संयोगाकाङ्क्षिण्यः आलिङ्गनेषु प्रवृत्ताः। अन्याः भ्रूविलासैः विचरन्ति स्म। ताः मायया मोहिताः, तद् यथार्थमिव अनुभवन्। यथा एकशक्त्या देवेश्वरः, अमृताचार्यादिप्रभुः, तथैव स प्राचीनः भगवान्। तदा परमर्षयः महाक्रोधेन तं मोहयन्तं प्रति कोपं प्रजज्ञुः। तस्य मायया छन्नाः तं विविधशः शशापुः। सूर्यप्रभया नभसि तारा यथा स्थिताः, एवं ते मोहिता देवेशं पप्रच्छुः—‘त्वं कः?’ इत्युक्त्वा, ‘स्वपत्नीसमेतः अत्र स्थेयं भवतः, धर्मिष्ठाः भवन्तः,’ इति तं न्यज्ञपन्। ते ऊचुः—‘वस्त्रं गृह्णीष्व, भार्यां त्यज, तपः आचर।’ जगतः कारणं जनार्दनं समीपस्थितं दृष्ट्वा, ‘मम भार्या त्याज्या’—इति धर्मज्ञाः शान्तचित्ताः अवदन्। ‘एषा भगिन्यः त्यागार्हा’ इति च। अहं तां कदापि न त्यक्ष्यामि इति सः अवदत्। ‘यदुक्तं भवता, तदसत्यं; शीघ्रं गच्छ’ इति च। ‘एवं ते दृश्यते’ इत्युक्त्वा सः पुनः विचरन्। सर्वोत्तमः भगवान् पवित्रं वसिष्ठाश्रमं भिक्षां याचितुं जगाम। वसिष्ठस्य प्रिया पत्नी उपसृत्य प्रणम्य तिष्ठति स्म। सा धर्मपत्नि विष्णोः मुखे औषधानि लेपयामास। महादेवः ताम् अवोचत्—‘सिद्धेषु अहम् अग्रगण्यः।’ ‘एषा देवी मम; अहं ताम् सदा धारयामि’ इति च। तदा द्विजातयः दण्डैः, मृद्भिः, मुष्टिभिः तं ताडयामासुः। ‘दुष्टबुद्धिः एष लिङ्गं समूलं कुर्यात्।’ ‘यदि मम लिङ्गे द्वेषः जायते,’ इति च। तस्मिन्क्षणे न केशवं न लिङ्गं दृष्टवान्। सर्वग्रहाः तेजो नष्टवन्तः, महोदधिः च प्रचण्डः अभवत्। सा भयाकुलनेत्रा ब्राह्मणान् प्रति अवदत्—‘नूनं शिवः भिक्षां याचमानः अस्माकं गृहे दृष्टः।’ ततः सर्वे महायोगिनं ब्रह्माणं जगतः कारणं जग्मुः।