कूर्मपुराणम्

त्रिकृत्स्रं त्रिचन्द्रायणं च कर्तव्यम्। ये सम्यक् तद् व्रतं चरन्ति, धर्मवृद्धिं सम्पाद्य, शुद्धिं यान्ति। यदि रात्रौ यः संयतचित्तः उपवसति, स रात्रिः प्रायश्चित्तं इति स्मृतम्। शुद्ध्यर्थं गायत्रीं अष्टसहस्रवारं जपेत्। स्नानात् क्षिप्रं शुद्धिः स्यात्, परिश्रान्तस्य तु संयमः अपेक्षितः। यदि स्नातकव्रतं लङ्घ्यते, तदा एकरात्रोपवासः कर्तव्यः। पतितः चन्द्रायणव्रतं कुर्यात्, गौदानेन स शुद्ध्यति। देवगुरुद्रोहे तु तप्तकृच्छ्रेण शुद्धिः विधीयते। त्रिरात्रोपवासेन वा निर्वस्त्रः जलप्रवेशेन वा शुद्धिः स्यात्। प्रतिदिनं शाकलहोमाः तदन्नत्यागिनां शुद्ध्यर्थं स्मृताः। अहोरात्रोपवासात् स्नानात् च पश्चात् पञ्चगव्येन शुद्धिः लभ्यते। चन्द्रायणव्रतेनैव शुद्धिः, अन्यत् प्रायश्चित्तं नास्ति। चन्द्रायणव्रतं वा प्राजापत्यव्रतं वा पुनः शुद्ध्यर्थं कर्तव्यम्। प्रमादात् स्नानानन्तरं गायत्रीं अष्टसहस्रवारं जपेत्। त्रिरात्रोपवासं सम्यक् कृत्वा पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्। अन्नशेषदोषे प्राजापत्यव्रतं शुद्ध्यर्थं कर्तव्यम्। स्पर्शात् स्नानं शुद्ध्यर्थं, पतितस्पर्शेऽपि तथा। प्रमादात् जलं प्राश्य ध्यानपूर्वकं जपः कार्यः। शुद्ध्यर्थं जलप्राशनं कर्तव्यमिति पितामहः उक्तवान्। शुद्धिं कृत्वा, स्नानं, उपवासं, अग्नौ घृतहोमं च कुर्यात्। यदि लिप्तः स्पृष्टः स्यात्, स्वयम् न स्पृशति, स एकाहोरात्रेण शुद्धिं लभते। पलाण्डुं लशुनं वा घृतं वा भुक्त्वा शुद्धिः स्यात्। नाभ्युपरि दष्टे तु नियमः द्विगुणः कार्यः। द्विजः श्वदंष्ट्रेण दष्टः स्नानात् सावित्र्यजपात् वा शुद्धिं प्राप्नोति। यदि न रोगी, धनवान् च, अर्धकृच्छ्रव्रतेन शुद्धिः। ऋतुं प्रति भार्यां न सम्प्रवेशयेत्; यदि कुर्यात्, अर्धकृच्छ्रं कुर्यात्। वस्त्रधरः जलावगाहनं कृत्वा गोस्पर्शेन शुद्धिं प्राप्नोति। व्रती गायत्रीं अष्टसहस्रवारं जप्त्वा त्रिरात्रोपवासं कुर्यात्। पुनः गायत्रीं अष्टसहस्रवारं जपेत्, नद्यां जपं च कुर्यात्। यद्यपि मिथ्या, यवेन चन्द्रायणव्रतं कुर्यात्। श्वपाच्छायामारुह्य स्नात्वा तस्मै घृतं दद्यात्। मानवास्थिस्पर्शात् स्नानात् शुद्धिः। गोघ्नः पञ्चवर्षाणि ब्राह्मणगृहे व्रतं चरन् शुद्धिं लभते। स्नानात् उपवासाच्च शेषदिने प्रायश्चित्ताय सम्प्राप्तः क्षमां याचेत। विवादे विजित्यापि क्षमां याचेत। ब्राह्मणस्य रुधिरस्रावे कृच्छ्रातिकृच्छ्रयोः प्रायश्चित्तं कुर्यात्। तद्घातनिवृत्त्यर्थं एकरात्रं वा त्रिरात्रं उपवसेत्। जिह्वां दग्ध्वा सुवर्णं दद्यात्। शुद्ध्यर्थं लिङ्गच्छेदं कुर्यात्, अथवा चन्द्रायणव्रतं समाचरेत्। लिङ्गच्छेदानन्तरं चन्द्रायणव्रतं कर्तव्यम्। एवं शुद्ध्यर्थं विविधानि व्रतानि, उपवासाः, स्नानानि, जपाः, दानानि च विधीयन्ते, यथाशास्त्रं धर्मनिष्ठया कर्तव्यानि।