कूर्मपुराणम्

पूर्वं विधिमनुसृत्य यथाव्रतम् प्रायश्चित्तं कर्तव्यं इति निर्दिष्टं। यदि चक्रवाकः अथवा प्लवः पक्षी भक्ष्यते, द्वादश दिनानि उपवासः विधेयः। श्येनः अथवा जालबद्धः पक्षी भक्षितः चेत्, तद्व्रतम् एव अनुष्ठेयम्। कटाहारं खदित्वा अपि तद्व्रतम् एव पालनं कर्तव्यम्। गोमूत्रयवेन मासमेकं जीवित्वा शुद्धिः सम्पद्यते। रक्तपादपक्षिणः भक्षित्वा सप्तदिनानि तद्व्रतम् पालनं आवश्यकम्। यदि मासमेकं तं पक्षिणं भक्ष्यते, तदा तस्य पापस्य निवारणाय तद्व्रतम् कर्तव्यम्। शंखः अथवा कूर्मः भक्षितः चेत्, प्राजापत्यं तपः अनुष्ठेयम्। नालिका वा तण्डुलीयं भक्षित्वा प्राजापत्येन शुद्धिः सम्पद्यते। कक्कुभस्य अण्डं भक्षित्वा अपि प्राजापत्येन शुद्धिः सिध्यति। उदुम्बरफलं कामेन भक्षितम् चेत्, तप्तकृच्छ्रस्य अनुष्ठानात् शुद्धिः लभ्यते। तत्प्रकारेण तादृशं खाद्यं भक्षित्वा त्रिरात्रेण शुद्धिः सिध्यति। गोमूत्रयवेन मासमेकं जीवित्वा शुद्धिः प्राप्तव्या। जीवद्वत्सायाः पयः पिबित्वा तद्व्रतम् कर्तव्यम्। गोमूत्रयवेन सप्तरात्रेण शुद्धिः लभ्यते। ब्राह्मणः संयतचित्तः चन्द्रायणेन शुद्धिं प्राप्नोति। द्विजः खाद्यं भक्षित्वा चन्द्रायणं सम्यक् अनुष्ठेयम्। पत्न्या सह वसतः तप्तकृच्छ्रेण शुद्धिः प्राप्तव्या। यदि जानन् कृतवान्, तदा वर्षमेकं कृच्छ्रं तपः तथा पुनः संस्कारः आवश्यकः। निषिद्धं खाद्यं भक्षित्वा प्राजापत्येन शुद्धिः सम्पद्यते। यत्र विशेषनियमः नास्ति, सर्वत्र यथायोग्यं एकदिनं विहितम्। मूत्रं अथवा पुरीषं सेवनं कृत्वा द्विजः चन्द्रायणं कर्तव्यम्। त्रयो द्विजातयः पुनः संस्कारं कर्तव्याः। भासः, मण्डूकः, कुररः, विष्किरः भक्षितः चेत्, कृच्छ्रं तपः अनुष्ठेयम्। यदि शूद्रस्य अवशिष्टं खाद्यं द्विजः भक्षयति, चन्द्रायणव्रतं कर्तव्यम्। गोमूत्रयवसिक्तं यवम् अथवा परपानं अवशिष्टं पिबित्वा, तदा संतापनव्रतं पापशुद्ध्यर्थं विहितम्। ब्राह्मणः तद्व्रतं घोरं संतापनं अनुष्ठेयम्। त्रिरात्रेण पंचगव्येन च शुद्धिः लभ्यते। यदि जानन् मोहात् कृतवान्, तप्तकृच्छ्रं कर्तव्यम्। प्रमादात् खाद्यं भक्षितम् चेत्, त्रिरात्रेण शुद्धिः सिध्यति। किन्तु जानन् कठिनेन, पद्मजेन एवं उक्तम्। खाद्यं भक्षित्वा उपवासः अथवा कृच्छ्रपदं कर्तव्यम्। अज्ञानात् भक्षितस्य शुद्ध्यर्थं तथा विशेषतः ज्ञातदोषस्य। यदि घोरमन्त्रकर्म नास्ति, त्रिकृच्छ्रैः शुद्धिः सम्पद्यते। गोमूत्रयवसिक्तं यवम् भक्षित्वा प्राजापत्यव्रतं कर्तव्यम्। केशच्छेदनं मैथुनं कृत्वा अहोरात्रेण शुद्धिः लभ्यते। त्रिरात्रेण शुद्धिः, पुनः षडह्नि शुद्धिः। कृच्छ्रं चन्द्रायणं च कर्तव्यम् पापनिवारणाय। भगवता घोरं संतापनकृच्छ्रं कर्तव्यम् इति उक्तम्।