कूर्मपुराणम्

धृत्याः पुत्रो नियमो जातः, तुष्टेः सन्तोषः समुत्पन्न इति कथ्यते। क्रियायाः दण्डः पुत्रः अभवत्, तथा च समयः अपि। लज्जायाः विनयः पुत्रः, वपुषः व्यवासायकः अभवत्। कीर्तेः यशः पुत्रः, एते धर्मस्य पुत्राः सञ्जाताः। एवं धर्मस्य या सृष्टिः सुखदायिनी सा निरूपिता। निकृत्या अनृताच्च भयः नरकश्च जातौ। भयात् मायाः, मृत्युः च प्राणिनां हर्ता अभवत्। मृत्युः व्याधिः, जराः, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च उदपद्यन्त। तेषां न पत्नी न पुत्रः, सर्वे ब्रह्मचारिणः एव। संक्षेपेण एषा सृष्टिः मया वर्णिता, हे मुनिश्रेष्ठ। ततः ते सर्वे विष्णवे वरदाय नमस्कृत्य संशययुक्ताः पप्रच्छुः। इदानीं अस्माकं संशयं त्वया समाधानं कर्तव्यम्। कथं भूमिः ब्रह्मणः पुत्री अभवत्, यस्य जन्म अप्रकटम्? स प्रजापतिः अण्डजातः—तदपि अस्मभ्यं विस्तरेण व्याख्यातुम् अर्हसि। ब्रह्मणः पुत्रत्वं, तस्य च कमलसम्भवत्वं अपि श्रोतुम् इच्छामः। पूर्वं सर्वं एकमिवाब्धिरासीत्, न देवाः न ऋषयः आसन्। शेषनागं शय्यां कृत्वा परमपुरुषः शयानः आसीत्। सहस्रबाहुः सर्वज्ञः स योगिश्रेष्ठैः चिन्तितः। स महातेजाः योगमूर्तिः योगिनां हृदये स्थितः। तस्य नाभेः कमलं उत्पन्नम्, शुद्धं त्रिलोकसारमयं। तद् दिव्यं सुरभि कल्याणं, केशरशुक्लपुष्पितम्। तत्र भगवतः हिरण्यगर्भः उपससार। स मायया मोहितः मधुरं वाक्यम् अवदत्—“त्वं कः, एकाकी अत्र स्थितः? वद मम, नरश्रेष्ठ।” तदा ब्रह्मा मेघनिनादसदृशेन स्वरें देवमुवाच—“मां परमपुरुषं योगेश्वरं वेत्ति।” भूमिः सप्तसागरसंवृता, महापर्वतद्वीपयुक्ता। एवं ज्ञात्वापि, हे महायोगिन्, त्वं कः इति सृष्टिकर्ता पप्रच्छ। स तं पद्मनाभं स्मितपूर्वं मृदुवचः प्रत्युवाच—“मयि एव विश्वं स्थितम्, अहं ब्रह्मा विश्वमुखः।” ततः योगबलात् अनुमत्य labdhvā स ब्रह्मणः शरीरे प्रविवेश। तस्य दिव्यदेहस्य अन्तरं दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। ततः भगवतः अजातशत्रुः पितामहम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“प्रविश्य एतान् विविधान् लोकान् पश्य, नरश्रेष्ठ।” कुशध्वजः पुनः श्रीपतिं प्रविवेश। स देवस्य अन्तरे विचरन् हरिं न अन्तं प्राप्नोत्। ब्रह्मा जनार्दनस्य नाभिद्वारं न प्रपेदे। चतुर्मुखः ब्रह्मा स्वस्वरूपं त्यक्त्वा कमलात् निर्गतः। स ब्रह्मा स्वयम्भूः पुण्यः जगत्कर्ता पितामहः। स मेघगम्भीरया वाचा विष्णुं परमपुरुषम् इदं वचनमुवाच।