कूर्मपुराणम्

श्रूयताम्, धर्मप्रियाः। यः अविद्वान् अनपेक्ष्य स्वीकुर्यात्, स काष्ठवत् भस्मीभवति। केवलं जात्या जातानाम् अपि स्वीकृतिः सम्भवति, न तु शूद्रात् कदापि। यो ब्राह्मणः धनलोभेन आसक्तः, स ब्राह्मण्यात् पतति। स यं नियमेन प्राप्नोति पदं, तं न प्राप्नोति। यः ब्राह्मणः उपजीवनार्थात् अधिकं गृह्णाति, स अधः पतति। स प्राणीन् चौरवत् विक्षोभयति। स सर्वतः स्वीकुर्वन् अपि, तेन तुष्टः स्वयम् न भवेत्। एवं संयतात्मा सः परमं पदं प्राप्नोति। सदा एकाकी विचरेत्, उदासीनः, एकाग्रचित्तः च। ज्ञात्वा, नित्यं अभ्यासं कुर्यात्, तथा द्विजान् अपि प्रवर्तयेत्। सः परां प्रकृतिम् आप्नोति, स जन्म न प्रपद्यते। यदा पुत्रपौत्रं दृष्ट्वा, शरीरं च जरया क्लिष्टम्, सः पत्नीना सह वह्निना च वानप्रस्थाश्रमं प्रविशेत्। वनं गत्वा, यः संयम्य स्थितः, सः तपः एकाग्रचित्तया आचर्यात्। यदन्नं लभते, तेन पितृन् देवांश्च पूजयेत्। गृहात् आहारम् आनीय, अष्टौ ग्रासान् सम्यग्ज्ञानेन भुञ्जीत। नित्यं स्वाध्यायेन युक्तः स्यात्, अन्यथा वाक् संयताम् कुर्यात्। तपस्यन्नाद्यं, शुद्धं नानाविधान्नं, शाकमूलफलानि वा भुञ्जीत्। सर्वभूतेषु दयालुः स्यात्, दानग्रहणं च वर्जयेत्। उत्तरायणदक्षिणायनयोः क्रमशः पर्यवेक्षणं कुर्यात्। पिण्डहोमौ पृथक् नियतेन सम्यक् दद्यात्। शेषं च स्वयंकृतं लवणं च भुञ्जीत्। भूमिकुष्माण्डशकफलानि च श्लेष्मातकफलानि च उपयुञ्जीत। ग्रामे जातानि पुष्पफलानि, पीडितोऽपि, न गृह्णीयात्। न कस्यचित् हिंसां कुर्यात्, द्वन्द्वभीतः च न स्यात्। सदा ब्रह्मचारी भवेत्, पत्न्याः समीपं अपि न गच्छेत्। यदि स व्रतं भिनत्ति, तदा तस्य नियमः नश्यति, द्विजातिभिः प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्। तस्मिन् वेदाध्ययनस्य अधिकारः नास्ति, न च तस्य अपत्येषु। सः सर्वभूतानां शरणं भवेत्, सदा दानशीलः च। एकमग्निं धारयेत्, स्थिरं वासस्थानं न कृत्वा, शुद्धे स्थले वसेत्। शिलायां वा कर्करायां वा समाहितः शयेते। षण्मासान् वा संवत्सरं वा संचयः स्यात्। जीर्णवस्त्राणि, पत्रमूलफलानि च उपयुञ्जीत। शिलायां मर्दनं कुर्यात्, अथवा स्वयमेव पतितं खादेत्। चतुर्थकाले वा अष्टमे काले वा एकवारं खादेत्। पक्षे पक्षे एकवारं सिक्तयवपायसं भुञ्जीत्। वैखानसवृत्त्यनुसारं स्वयंपतितेन जीवेत्। स्थित्वा वा उपविष्टः सदा धैर्यं न त्यजेत्। शिशिरे अपि क्षिप्रं सिक्तवस्त्राणि धारयेत्, तपः शनैः वर्धयेत्। एकपादेन तिष्ठेत्, अथवा सूर्यरश्मिभिः जीवनं कुर्यात्। पतितपत्राणि खादेत्, अथवा सदा कठोरतपसा जीवेत्। एवं वानप्रस्थधर्मः पावनः, संयमशीलस्य मोक्षमार्गः इति श्रूयते।