कूर्मपुराणम्

दानशीलाः, नियमपालकाः, ब्रह्मवेदिनः, ब्रह्मचारीणश्च, नृपः, दीक्षितः, प्राणसत्रकृत् च—एतेषां विषये विशेषः शौचः निर्दिष्टः। दुर्भिक्षे वा आपदि वा त्वरितं शौचं विधीयते, तथा सर्पादिभिः मृतौ अपि त्वरितं शौचं शास्त्रकारैः उक्तम्। ब्राह्मणार्थं संन्यासे अपि त्वरितशौचं विधानम्। धर्मिष्ठैः पतितस्य मृतस्य वा शौचं न विज्ञायते। रोदनमृतस्य वा पिण्डार्थं श्राद्धादिकं न कर्तव्यम्। तस्य न शौचं, न अग्निः, न आपः, न अन्यदपि विधानम्। स्त्रियाः तु शौचकर्म कर्तव्यम्, आपः प्राश्य दानानि च नियमानुसारं समाचरेत्। शौचकाले सुवर्णं, धान्यं, गावः, वस्त्राणि, तिलाः, पक्तोदनः, गुडः, घृतं च—एतानि दातव्यानि। शौचवस्थायां सदैव शुष्कं खाद्यं गृहात् स्वीकरोतु। ये अग्निं न प्रज्वालयन्ति, ते गृह्याग्निं लौकिकाग्निं वा यथोचितं उपयुञ्जीरन्। मृतस्य दाहकर्म बान्धवैः श्रद्धया यथाविधि कर्तव्यम्। दशरात्रं बान्धवैः सह सर्वे अपि स्निग्धवस्त्राणि धारयन्ति। चतुर्थ्यां दिवसे गृहे द्वारे मृतस्य ब्राह्मणभोजनं कारयेत्। आदौ शुद्धयोः ब्राह्मणदम्पत्योः श्रद्धया भोजनं दद्यात्, अनन्तरं दम्पत्यभूतानां ब्राह्मणानां भोजनं दद्यात्—एवं ‘नवश्राद्ध’ इति प्रसिद्धम्। एकं शौचद्रव्यं, एकं आपः पात्रं, एकं पिण्डपात्रं च नियोज्यं। संवत्सरान्ते पुनः पितृसंबन्धं करणीयं श्राद्धं विधीयते। पितृणां कृते पिण्डं पात्रेषु स्थापयेत्। पितृसंबन्धश्राद्धं देवतानां पूर्वकं कर्तव्यम्। पृथक् पिण्डं ददतः पितृघ्नता स्यात्। प्रतिदिनं पिण्डोदकं मृतकृत्यनुसारं दद्यात्। एष धर्मः सनातनः प्रतिवर्षं कर्तव्यः। पुत्राभावे भार्या, तस्याम् अभावे भ्राता कर्तव्योऽयम्। दानादिकं कृत्वा श्रद्धया समाहितः स्यात्। स्त्रीणां तु केवलं पतिसेवना धर्म इह निर्दिष्टः। तेनैव सा वेदवित्प्रवक्तृभिः उक्तं परमं पदं प्राप्नोति। पक्षयोः अन्ते, पौर्णमास्यां च, संवत्सरान्ते पशुना, ऋतौ स्नेहयज्ञैः च, दीर्घायुषः कामयमानः नवान्नं सुरां मांसं वा न भुञ्जीत। ये नवान्नमांसलोभिनः, ते केवलं स्वजीवनस्य चिन्ता कुर्वन्ति। अष्टकासु, अन्वष्टकासु च पितॄन् सदा पूजयेत्। त्रिष्वपि वर्णेषु, गार्हस्थ्याश्रमे स्थितः यदि यज्ञं न करोति, स बहुषु नरकेषु पतति—कुम्भीपाकं, वैतरणीं, तिक्तशाखवनं च। हे ब्राह्मणाः, स चाण्डालकुले, शूद्रयोनि वा जायते। अग्निं स्थाप्य शुद्धचित्तः परं देवमुपासीत। तस्मात् सदा अग्निहोत्रेण सनातनं देवमर्चयेत्। मूढः तु न संभाषणीयः, नास्तिकः तु न किञ्चिदपि। एवं शास्त्रवचनानुसारं धर्मस्य मर्म प्रतिपाद्यते।