कूर्मपुराणम्

कथं पुनः शुद्धिः सम्पद्यते मृत्युकाले, इति पृष्टे, भगवतः सन्निधानं प्राप्ताः धर्मज्ञाः ब्राह्मणाः तदिदम् आख्यायन्ति स्म। ये जनाः मृतस्य सह भोजनं कुर्वन्ति, तैः सह वासं कुर्वन्ति च, ते दशरात्रेण शुद्धिमाप्नुवन्ति। किंतु तस्मिन्नेव दिवसे तस्य गृहे न भोजनं कर्तव्यं, न च तत्र वासः। यदि कश्चित् सपिण्डबन्धुं मृतं स्पृशति, सः अपि दशाहेन शुद्धिं लभते। द्विजातयः दशरात्रेण शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, राज्ञः द्वादशरात्रेण। विकल्पतः सर्वे अपि षड्रात्रेण वा त्रिरात्रेण वा शुद्धिं प्राप्नुवन्ति। स्नानं कृत्वा घृतमपि भुक्त्वा ब्राह्मणादयः शुद्धिं यान्ति। यदि अशौचकाले स्नेहेन अन्यं स्पृशति, तदा तद्वत्कालपर्यन्तं शुद्धिः विधीयते। वस्त्रसम्भृतः स्नानं कृत्वा, वह्निं स्पृष्ट्वा, घृतमपि भुक्त्वा, शुद्धिर्भवति। शूद्रस्य त्रिरात्रं विधीयते, अथवा शतप्राणायामेन। त्रिरात्रमशौचं, अन्यथा एकाहमात्रं स्मृतम्। ब्राह्मणस्य तु केवलं स्नानमेव प्रकाशेन सह शुद्ध्यर्थं। वस्त्रयुक्तमपि स्नानं कुर्वन् निःसंशयं शुद्धिं लभते। बान्धवो वा अन्यः कश्चिद्, दशरात्रेण शुद्धिं प्राप्नोति। अशौचकालस्य समाप्तौ, स्नानं कृत्वा शुद्धिं यान्ति। यावत्कालं अशौचं तावत्कालं तिष्ठेत्, ततो निष्कृतिं कुर्यात्। सपिण्डबन्धूनां मृत्यौ, अन्येषां मृत्यौ च, जातिसम्बन्धज्ञानात् आपःसंबन्धः निश्चितः। त्रयः स्पर्शं कुर्वन्ति, आत्मनं च; सपिण्डसंबन्धः सप्तसु पीढिषु अस्ति। स्त्रीणां पतिसंबन्धेनैव सपिण्डत्वं पितामहः देवः उक्तवान्। विभिन्नजातीनां त्रिषु पीढिषु सपिण्डत्वं। दातारः, नियमपालकाः, ब्रह्मविदः, ब्रह्मचारिणश्च, राजा, दीक्षितः, प्राणसत्रकृद्—एतेषां क्षिप्रं शुद्धिरुक्ता, विशेषतः दुर्भिक्षे वा आपदि। सर्पादिभिः मृतानां क्षिप्रशुद्धिरपि स्मृता। ब्राह्मणार्थं त्यक्तेऽपि क्षिप्रशुद्धिः। पतितस्य वा मृतस्य वा धर्मिष्ठैः अशौचं न स्मर्यते। अश्रुभिः मृतस्य वा पिण्डार्थं श्राद्धादिकं न कर्तव्यम्। तस्मिन्नेव अशौचं न विधीयते, न चाग्निः, नापो, न चान्यद्। स्त्रियाः तु अशौचकर्म कर्तव्यम्, जलादिदानं च नियतम्। हिरण्यम्, धान्यं, गावः, वसनानि, तिलाः, पक्वान्नं, गुडः, घृतं च—एतानि तु शुष्कमन्नं अशौचिनः गृहे सदा ग्राह्यम्। यः अग्निं न प्रज्वालयति, सः गार्हपत्यं वा लौकिकाग्निं वा युञ्जीत, अन्येऽपि तथा। बान्धवैः श्रद्धया युक्तैः विधिवत् दाहकर्म कर्तव्यम्। दशरात्रं बान्धवैः सहिताः सर्वेऽपि अर्द्रवस्त्राणि धारयेयुः। चतुर्थे दिवसे गृहमुखे मृतस्य कृते ब्राह्मणभोजनं दातव्यम्। तत्र प्रथमं शुद्धदम्पती ब्राह्मणौ श्रद्धया भोजनीयौ। ततः अदम्पती ब्राह्मणान् भोजयेत्; एषा नवश्राद्धसंज्ञिता। एकं शुद्ध्यर्थं द्रव्यं, एकं जलपात्रं, एकं पिण्डपात्रं च विधेयम्। संवत्सरान्ते पुनः पितृसंबन्धं मृतस्य कर्माचरेत्। पितॄणां कृते पात्रेषु जलादिदानं विधेयम्। एवं धर्मशास्त्रे अशौचशुद्धिप्रकारः, सपिण्डसंबन्धः, श्राद्धादिकं च विधानं विधिवत् निरूपितम्।