कूर्मपुराणम्

यदा युगादौ तानि एव भूतानि तथा ताः अवस्थाः पुनः पुनः दृश्यन्ते। तदा सः प्राज्ञः ब्रह्मा येन सृष्टाः प्रजाः न ववृद्धिरे, तेन तदानीं तासां वृद्ध्यर्थं प्रयोक्तव्यं कर्मनिश्चयहेतुकां बुद्धिं समाचिन्तयत्। स्वभावतः स्थिते रजसि च सत्त्वे च, ताभ्यां तमः निरस्त्य, तदा तस्य द्वन्द्वं जातम्। ततः ब्रह्मणा स्वं तेजस्वि रूपं निह्नुत्य, तस्य अर्धेनैव एकं पुरुषं विराजं च स्त्रीं च ससृजे। सा स्त्री महत्या महिम्ना दिवं पृथिवीं च व्याप्य प्रतिष्ठिता। सः च विराजः पुरुषः, अनिर्वचनीयात् उत्पन्नः, पुत्ररूपेण बभूव। सा देवी शतरूपा नाम्ना, तीव्रं कठिनं च तपः समाचरत्। तस्मात् शतरूपायाः द्वौ पुत्रौ जातौ। तयोः मध्ये मनुः स्वां कन्यां प्रसूतिं दक्षाय ददौ। यज्ञः च दक्षिणा च, येन जगत् पोषितम्। तौ स्वायम्भुवे काले देवैः यामा इति कथितौ। सः पुनः कन्याः ससृजे—तानि नामानि शृणु। बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः, त्रयोदशी च। ताभ्यः कन्याभ्यः, कनिष्ठाः एकादश सुमध्यमदृशः कन्याः अभवन्—सन्ततिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, तथा स्वधा। पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः धर्मज्ञश्रेष्ठः ऋषयः, ख्यात्यादिभ्यः कन्याभ्यः पत्नीरलभन्त। धृत्याः नियमः पुत्रः जातः, तुष्ट्याः सन्तोषः उत्पन्नः। क्रियायाः दण्डः, तथा समयः पुत्रः। लज्जायाः विनयः, वपुषः व्यावसायकः। कीर्तेः यशः पुत्रः, एते धर्मस्य पुत्राः। एवं धर्मस्य या सृष्टिः सुखप्रदा, सा कथिता। निकृत्या अनृताच्च भयः नरकश्च जातौ। भयात् माया, मृत्युः च भूतहरः अभवत्। मृत्योः रोगः, जरा, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च समुत्पन्नाः। तेषां न पत्न्यः, न पुत्राः, सर्वे ब्रह्मचारिणः एव। एवं संक्षेपेण सृष्टिः वर्णिता। ततः ते मुनिवराः विष्णुं वरदं प्रणम्य, संशयपूर्णाः पप्रच्छुः—"भगवन्, अस्माकं अयं संशयः त्वया निश्चितव्यः। कथं पृथिवी ब्रह्मणः, यस्य जन्म अप्रकटम्, पुत्री अभवत्? प्रजापतेः अण्डजस्य उत्पत्तिं च विस्तरेण वद। ब्रह्मणः पुत्रभावः, तस्य च कमलोत्पत्तिः—एते अपि स्पष्टीकर्तव्याः।" तदा सर्वं किञ्चिदपि नासीत्—एक एव समुद्रः, न देवाः, न ऋषयः। तत्र परमपुरुषः शेषनागं शय्यां कृत्वा शयाने स्थितः। सहस्रबाहुः सर्वज्ञः च, योगविद्भिः चिन्तितः। महातेजाः, योगमूर्तिः, योगिनां हृदये वसन्। तस्य नाभेः कमलं उत्पन्नम्, शुद्धं, त्रिलोकसारं च।