कूर्मपुराणम्

यदा शुद्धचिह्नविहीनाः जनाः वस्त्रपरिवर्तनं कृत्वा शौचावस्था त्रिरात्रपर्यन्तं तिष्ठति, ततः स्वकुटुम्बजनानां मध्ये यः पूर्णतया शुद्धचिह्नविहीनः, तस्य शौचावस्था केवलं एकरात्रमस्ति। शुद्धचिह्नयुक्तानां सर्वेषां तु शौचावधिः पुनः अनियमितः भवति। तस्मिन्काले स्त्रीणां शौचकालः मासानां तुल्यदिनैः गण्यते। तुच्छशुद्धकर्मसम्बन्धिभ्यः बान्धवेषु, गर्भपातस्य च प्रसङ्गे, त्वरितशुद्धिः विधीयते। यः स्वेच्छया कृत्यं करोति, तस्य शौचकालः त्रिरात्रमिति निश्चितः। अन्येषां शुद्धिः एकदिनेन सम्पद्यते, शेषेषु त्रिरात्रमस्ति। यदि पापसञ्चितस्य निधनात् शौचम् उत्पन्नं, तत् अनन्तरकर्मणा निवार्यते; तथा पूर्वकर्मणा अपि तद् शुद्ध्यति। अन्त्यकर्मसमाप्तिपर्यन्तं मनुष्यः अशुद्धः भवति। निधनानन्तरं, इच्छया संवत्सरे स्नानं अपि विधीयते। सर्वदा सर्वविधिषु त्वरितशुद्धिः तस्यैव अस्ति। तुच्छशुद्धकर्मसम्बन्धिभ्यः बान्धवेषु त्रिरात्रशौचम् अस्ति, किन्तु केवलं पतिसम्बन्धिनां कर्मणाम्। द्विवर्षपूर्वे निधनस्य प्रसङ्गे, त्वरितशुद्धिः घोष्यते। दानकालात् त्रिरात्रशौचम्, तदनन्तरं दशरात्रशौचम्। एषा एव विधिः निधनशौचे जन्मशौचे च तेषां ये समजलपात्रिणः। आचार्यस्य शिष्यस्य च एकरात्रशौचम् विधीयते। कन्यायाः दानकाले वा निधनकाले वा, पितुः शौचम् त्रिरात्रमस्ति। आचार्ये स्वपत्नीषु अन्यासु च स्त्रीषु त्रिरात्रशौचम्। उपाध्यायस्य स्वग्रामस्थविदुषां ब्राह्मणस्य च एकदिनशौचम्। अप्रयुक्तपत्नीषु एकदिनशौचम्, तत्र एकरात्रमपि। स्ववंशसम्बन्धिनः निधनकाले त्वरितशुद्धिः विधीयते। वैश्यस्य पंचदशदिनेषु शुद्धिः, शूद्रस्य मासपर्यन्तं शौचम्। ब्राह्मणः पुनः दशदिनेषु शुद्धः इति गण्यते। ते स्वयम् शौचकालं शुद्ध्यर्थं निःसंशयं पालयन्ति। प्रत्येकः स्ववर्णवंशानुसारं शौचं पालयेत्। वैश्यः, क्षत्रियः, ब्राह्मणः शूद्रसङ्गात् शौचं प्राप्नुवन्ति। शूद्रः, क्षत्रियः, ब्राह्मणः वैश्यसङ्गात् शौचं प्राप्नुवन्ति। क्षत्रियस्य शौचम्, द्विजश्रेष्ठ, क्रमशः निर्दिष्टम्। दशरात्रेण शुद्धिः प्राप्ता इति पद्मजः ब्रह्मा वदति। सहभोजनवासेन दशरात्रेण शुद्धिः। तस्मिन्नेव दिवसे न खादितव्यम् न तस्मिन्गृहे स्थितव्यम्। मृतशरीरस्पर्शेन सापिण्डः दशदिनेषु शुद्धः। द्विजः दशदिनेषु, राजा द्वादशदिनेषु शुद्धिः प्राप्नोति। वैकल्पिकतः सर्वे षड्रात्रेण वा त्रिरात्रेण शुद्धिः। स्नानं कृत्वा घृतसेवनात् ब्राह्मणादयः शुद्ध्यन्ते। शौचावस्थायां स्नेहात् अन्यं स्पृशन्, तद्वत् शौचकालः शुद्ध्यर्थं। वस्त्रयुक्तस्नानात्, अग्निस्पर्शात्, घृतसेवनात् शुद्धिः। शूद्रस्य त्रिदिनशौचम्, अथवा शतप्राणायामः। त्रिरात्रशौचम्, अथवा एकदिनशौचम् स्मृतम्। एवं कृत्स्नः शौचकालविधिः कुटुम्बजनानां, बान्धवानां, आचार्यशिष्यादीनां, वर्णानां च, कृत्स्नशुद्ध्यर्थं कुपीलदर्शने प्रतिपादितः।