कूर्मपुराणम्

एकदा श्राद्धकर्मणि, प्रत्येकस्य अपि—दैवीमातृपितृणां—एकं आसनं स्थापयितुं शक्यते। पञ्च वस्तूनि अधिकत्वं जनयन्ति, अतः अतिक्रमेण व्यवस्था कर्तुं न युक्तम्। यः श्राद्धे भागं गृह्णाति, स विद्या-शिष्टः, सदाचारयुक्तः, शुभलक्षणरहितः च भवेत्। देवतागृहस्य मध्ये, प्रथमं देवतायै समर्पयित्वा, ततः अन्येषु कर्मसु प्रवर्तेत। अतः, एकः अपि विद्वान् ब्राह्मणः भोजनार्थं योजनीयः। श्राद्धासने उपविष्टेषु, यः भोजनं इच्छति, तं अपि भोजयेत्। अतः, श्राद्धकाले ब्राह्मणैः अतिथयः यत्नेन सत्कर्तव्याः। यः तेषां सत्कारं न करोति, स दाता च, निःसंशयं, काकयोनिं प्राप्नुवन्ति। कुक्कुटाः, शूकराः, श्वानाः च श्राद्धात् दूरं स्थापनीयाः। नीलवस्त्रधारिणः, काषायवस्त्रधारिणः, तथा नास्तिकाः अपि वर्जनीयाः। एतत् सर्वं वैश्वदेवपूर्वकं कर्तव्यम्। सुगन्धवारिभिः, शिरोवस्त्रैः, धूपैः, लेपैः च कर्म आरभ्यते। उत्तरदिशं प्रति, विधिनुसारं, "विश्वे देवाः" इति मन्त्रं जपन्, शुद्धोदकेन "शं नो देव्या" इति मन्त्रेण, यथावत् यवबीजैः च, सर्पणं कुर्यात्। यथाशक्ति सुगन्धद्रव्याणि, माल्यं, धूपं च समर्पयेत्। ततः "उशन्तस्त्व" इति मन्त्रेण आह्वानं कुर्यात्। "शं नो देव्या" इति मन्त्रेण पात्रे जलं क्षिपेत्, तथा तिलान् अपि। पितृभ्यः एकं पात्रं अधोमुखं स्थापयेत्, तेन विधिना। "कुरु" इति वाक्येन अनुमतौ, यज्ञोपवीती तर्पणं समर्पयेत्। पितृकार्ये दक्षिणावर्तेन यज्ञोपवीतेन तर्पणं, वैश्वदेवकर्म होमवत्। पितृसेवायाम् अन्यं तर्पणं अपि समर्पयेत्। ततः अग्नये, हविप्रवाहकाय, "स्वधा" इति वचनं समर्पयेत्। महादेवस्य सन्निधौ वा, गोशालायां वा, एकाग्रचित्तः स्यात्। भूमौ शुद्धं स्थलम्, गोमयेन लिप्तम्, निर्माय। तस्य मध्ये एकेन कुशपत्रेण त्रि-रेखाः आकृष्य। तत्र, एकाग्रः, तर्पणशेषात् त्रि-पिण्डानि समर्पयेत्। तं भोजनं तथा पितृणां मन्त्रेण नमस्करोति। तान् पिण्डान् यथाविधि स्थाप्य, सुस्मेलनेन घ्राणयेत्। विविधमांसानि, पूपाः, कृसरः, क्षीरान्नं च समर्पयेत्। इच्छया, विविधान्नपानानि अपि दद्यात्। विविधधान्यानि, तिलाः, विविधशर्कराः च। फलमूलाद्, पानाद् अपि पृथक्। अन्नं पादेन न स्पृशेत्, न च कम्पयेत्। यत्र संभाषणेन अन्नं रच्यते, यक्षराक्षसाः तत् हरन्ति। तत्र, तादृशरूपेण, पितरः तत्र आगच्छन्ति, क्षुधिताः। न लोहपात्रे, न श्रद्धाहीनः तर्पणं कुर्यात्। यत् दत्तं, अस्त्रेण दत्तं विशेषतः, अक्षयम् भवति। यः तर्पणान्नं भुङ्क्ते, यजमानः च, घोरं नरकं गच्छन्ति। याचकाः, दानकारकाः, दातारः च, सर्वे भीषणं नरकं यान्ति। यावत् तर्पणगुणाः नोक्ताः, तावत् पितरः तर्पणं भुञ्जते। एवं श्राद्धकर्मणि विधिसम्मतया, श्रद्धया, यथाशक्ति, पितृदेवताः संतुष्टाः भवन्ति।