कूर्मपुराणम्

यदा जनाः मोहवशात् किञ्चिदाचरन्ति, तदा तदाचारं स्वामिभिः निग्रहीतुं यत्नः कर्तव्यः। ये तु वस्तूनि अनधिकृतानि मन्यन्ते, तानि स्वीकर्तुं न युक्तम् इति श्रूयते। यदपि राक्षसदोषेण मलिनं भवति, तत् तिलैः वा शुद्धपुरुषस्पर्शेन वा शुद्ध्यति। ततः स्वशक्त्यानुसारं बहुशः भोजनपानं च सम्पाद्यं, तदनन्तरं सम्यक् विधिना समीपगम्य दन्तधावनदण्डः प्रदातव्यः। उदुम्बरपात्रेण, प्रथमं वैश्वदेवकर्म कृत्वा, सः दानं दातव्यं। पादप्रक्षालनार्थं च आचमनीयजलं च यथाक्रमं समर्पयेत्। पूर्वदिशं मुखेन उपवेशनानि स्थापयेत्, तेषु प्रत्येकं तृणत्रययुक्तं कुर्वीत। तानि तृणानि दक्षिणाग्राणि तिलमिश्रितेन जलेन प्रक्षिप्य शुद्धीकुर्यात्। "उपविश्यत" इति वदन्, पृथक् पृथक् उपवेशनानि आमन्त्रयेत्। देवमातृपितृणामपि प्रत्येकं स्थानं भवेत्। पञ्चैते दोषकारणानि, अतः अतिक्रमेण व्यवस्था न कर्तव्या। सः विद्या-शीलादिसम्पन्नः, अशुभलक्षणरहितश्च भवेत्। देवायतने देवस्य पूजनं कृत्वा, ततोऽन्येषां पूजनं आरभेत। अतः एकोऽपि विद्वान् ब्राह्मणः भोजनीयः। ये च श्राद्धे उपविष्टाः तेषां मध्ये यः कश्चन भोजनकामः, तं अपि भोजयेत्। अतः यत्नेन अतिथीन् ब्राह्मणैः श्राद्धे सत्कर्तव्यः। ये तु सम्यक् न सत्कृताः, ते च दाता च कौकिलयो जातिं प्राप्नुवन्ति, अत्र न संशयः। कुक्कुटः, सूकरः, श्वा च श्राद्धात् दूरे स्थापनीयाः। नीलकौशेयवस्त्रधारिणः, काषायवस्त्रधारिणः, पाखण्डिनश्च वर्जनीयाः। एतत्सर्वं वैश्वदेवकर्मणा पूर्वं कर्तव्यम्। गन्धोदकानि, शिरोवस्त्राणि, धूपं, लेपनानि च समर्पयेत्। उत्तरदिशं प्रति मुखं विधिपूर्वकं "विश्वे देवाः" इति मन्त्रं जपन्, "शं नो देव्याः" इति मन्त्रेण जलं प्रक्षिप्य, यथावत् यवांश्च अपि प्रक्षिपेत्। यथाशक्ति गन्धान्, माल्यं, धूपं, तद्वत् अन्यानि च दद्यात्। ततः "उशन्तस्त्व" इति मन्त्रेण आवाहनं कुर्वीत। "शं नो देव्याः" इति मन्त्रेण जलं पात्रे प्रक्षिप्य, तिलांश्च अपि तथा प्रक्षिपेत्। पितृभ्यः पात्रं अधोमुखं स्थापयेत्। "कुरु" इति वाच्येन अनुमते, यज्ञोपवीती तर्पणं दद्यात्। दक्षिणतो यज्ञोपवीती पितृकर्म आचरति, वैश्वदेवकर्म होमवत्। पितृसेवायां तद्वदन्यं तर्पणं यथाविधि निर्वपेत्। ततः "स्वधा" इत्युक्त्वा होत्रे अग्नये हविर्दद्यात्। महादेवस्य सन्निधौ वा गोशालायां वा, एकचित्तः स्यात्। भूमौ मरुमृत्तिकां सम्यक् गोमयेन लिप्त्वा, मध्ये एकेन कुशदलेन त्र्यङ्कानि आरेखयेत्। तत्र एकाग्रचित्तः हविःशेषात् त्रिपिण्डान् सम्यक् समर्पयेत्। तस्मिन्नेव अन्ने, मन्त्रेण पितृभ्यश्च, साष्टाङ्गं प्रणमेत्। तान् पिण्डान् यथाविधि स्थाप्यान्, सन्मुखः सगौरवं घ्राणयेत्। नानाविधानि मांसानि, पिष्टकानि, कृसरं, क्षीरान्नं च दद्यात्। इच्छया नानाविधानि भोजनपानानि अपि सम्यक् समर्पयेत्।