कूर्मपुराणम्

श्रद्धया संनियन्त्रितचित्तः साधकः स्वशक्त्यानुसारं शतरुद्रीयम् अथर्वशीर्षं सूर्यस्तोत्राणि च जपेत्। तिष्ठन् अपि सः एकाग्रचित्तः सूर्यं निरीक्ष्य जपं समाचरेत्। अक्षसूत्रस्य उपयोगः कर्तव्यः, उत्तरदिग्भवः श्रेष्ठः परिगण्यते। जपसमये न शिरः न कण्ठं चालयेत्, न च दन्तान् प्रकाशयेत्। एकान्ते पुण्ये स्थले जपः कर्तव्यः। अन्यैः सह संभाष्य स्नात्वा पुनः जपं समाचरेत्। सावित्र्याः मन्त्रान् यथाशक्ति जपेत्, पवमानीन् च इच्छया पठेत्। शुद्धचित्तः शुद्धे भूमौ वा कुशासन उपविश्याचार्य आत्मनं स्थापयेत्। शास्त्रविहितमाचमनं कृत्वा स्वाध्यायं यथाशक्ति समारभेत। जपस्य आरम्भे ‘ॐ’ इति उच्चार्य, समाप्तौ ‘नमः’ इति वदन्, तुभ्यं हविरर्पयेत्। तिलयुत्तोदकेन श्रद्धया पितॄन् स्वस्ववेदविहितविधिना तर्पयेत्। प्राज्ञः देवर्षीन् पितॄंश्च अञ्जलिना आपः समर्पयेत्। पितृतर्पणे दक्षिणतो यज्ञोपवीतं धारयित्वा स्वतीर्थेन भावपूर्वकं सम्पादयेत्। स्वमन्त्रेण देवतानां पुष्पपत्रोदकेन पूजनं कुर्यात्। इच्छितान्यपि देवतान् श्रद्धया पूजयेत्, कोपं हित्वा, शीघ्रतां च वर्जयन्। सर्वाः आपः एव देवताः; अतः ताभिः सम्यक् पूजनं भवति। श्रद्धया पुष्पाणि पृथक् पृथक् स्थापयेत्। तस्मात् अनादिमध्यान्तं हरिं नित्यं पूजयेत्। चतुर्वेदेषु एतेभ्यः द्वाभ्यां समाना मन्त्राः न सन्ति। तदात्मना तन्मनसा शान्तः ‘स विष्णुः’ इति मन्त्रं जपेत्। विशुद्धचित्तः महेश्वरं पूजयेत्। एकाग्रचित्तः ईशानरुद्रत्र्यम्बकमन्त्रैः उपयुज्य पूजनं कुर्यात्। ‘नमः शिवाय’ इति मन्त्रं उच्चार्य तस्य प्रयोगं कुर्यात्। आत्मानं स्वं ब्रह्मरूपाय प्रभवे समर्पयेत्। दिव्यं प्रभुं शिवं मध्याकाशस्थितं ध्यायेत्। एकचित्तः गृहं प्रविश्य पञ्चमहायज्ञान् समाचरेत्। मनुष्ययज्ञः ब्रह्मयज्ञश्च पञ्चयज्ञानां मध्ये कथ्येते। मनुष्ययज्ञं कृत्वा ततः स्वाध्यायं समारभेत्। कुशपवित्रे उपविश्य, कुशान् हस्ते गृहित्वा, एकाग्रचित्तः स्यात्। ततो वैश्वदेवकर्म आचरितव्यं; एष देवयज्ञः इति प्रसिद्धः। गार्हपत्ये अग्नौ देवताभ्यो हविर्देयम्; एष सनातननियमः। प्राणिभ्यो बलिदानं प्राणयज्ञः इति कथ्यते, यः सर्वदेहिनां पोषदः। पक्षिणां भूमौ बलिं दद्यात्, द्विजश्रेष्ठ। प्राणयज्ञः प्रतिदिनं सायं प्रातश्च कर्तव्यः। नित्यश्राद्धं पितृयज्ञः निर्दिष्टः, यः श्रेयस्करः। वेदविद्यायाः तत्त्वज्ञाय द्विजाय तद् दातव्यम्। स्वगृहं पुनः प्रतिगम्य, मनसा वाचा कर्मणा च शान्तः सन्, अतिथये सदा दद्यात्, परमेश्वरं च सदा स्मरेत्। एष यज्ञः बहुशः, चतुर्विधः, घोरः इति कथ्यते। आगच्छन्तं अतिथिं शक्त्यनुसारं यथोचितं सत्कारं कुर्यात्। एवं विधिना नित्यकर्माणि सम्यक् आचरन्, साधकः धर्ममार्गे स्थिरः भवति, च सर्वदेवपितृऋषिप्रीतिं लभते।