कूर्मपुराणम्

एकदा धर्मनियमान् विवृण्वन् महर्षिः ब्रह्मद्विजान् समुपदिशति। सः आदौ आहारनियमस्य विवरणं करोति। सः उवाच—कपोतः, चकोरः, नीलपादः, कोकिलः, चक्रवाकः, ग्रामकुक्कुटः च न भोक्तव्याः। तथा वृष्कः, वानरः, गर्दभः च न भोक्तव्याः। जलचरस्थलचराणां जीवानां विषयः एषः नियमः इति। मनुः प्रजापतिः अपि उक्तवान्—पञ्चनखाः पशवः सदा भोक्तव्याः भवन्ति, किन्तु केवलं देवब्राह्मणयोः समर्पयित्वा, अन्यथा न। वाध्रीणः पक्षी, बकः, मत्स्यभक्षी हंसः च जित्वा भोक्तव्याः। ये मत्स्याः द्विजश्रेष्ठ, तेषां भक्षणं विधिना अनुमतम्। जीवितसंकटे अपि, विधिनियमेन, औषधार्थं, अशक्ते, आज्ञया वा, यज्ञार्थं वा भक्षणं अनुमतम्। यः पशुं हन्ति, तस्य गात्रस्थसर्वरोमसंख्यया नरकं प्राप्नोति। द्विजातीनां मद्यपानं सदा वर्जनीयम्—एषः धर्मः। मद्यं पित्वा, सः धर्मात् पतति, संगाय अयोग्यः भवति। यावत् सः तद् अधः न परित्यजति, तावत् सः अर्हः न भवति। यदि ब्राह्मणः निषिद्धं पिबति, रौरवं नरकं गच्छति। ततः धर्मविज्ञः पुनः बन्धनात् विमुक्त्युपायान् विवृणोति। प्रतिदिनं ब्राह्मणैः विधिवत् कर्माणि क्रमशः कर्तव्यानि। मनसः स्वामी, शरीरक्लेशात् उत्पन्नं परमात्मानं चिन्तयेत्। शुद्धनदीषु स्नानं विधिना कृत्वा, शुद्धीकरणं कुर्यात्। अतः सर्वश्रमेन प्रातःस्नानं कर्तव्यम्। प्रातःस्नानात् ऋषयः सदा तुष्टाः भवन्ति, न संशयः। अतः स्नानं कृत्वा एव किमपि कर्म न कर्तव्यम्। प्रातःस्नानात् पापानि क्षालयन्ति—नात्र संशयः। विशेषतः यज्ञपाठयोः स्नानं कर्तव्यम्। शीतवस्त्रेण शुद्धीकरणं कापिलिकं स्नानं इति प्रसिद्धम्। ब्राह्मस्नानं च अन्यानि यथाशक्ति कर्तव्यानि इति बुधाः वदन्ति। एवं वारुणं योगिकं च षड्विधं स्नानं वर्णितम्। आग्नेयं स्नानं पादाद्यशिरः भस्मना शुद्धीकरणम्। सूर्यवर्षाभ्याम् स्नानं दिव्यं स्नानं इति कथ्यते। योगिकं स्नानं विष्णोः ध्यानं इति। यत् स्नानं जनानां मनःशुद्धिं करोति, तत् सदा कर्तव्यम्। ततः, यथायोग्यं भोजनं कृत्वा, दन्तकाष्ठं मार्जयेत्। मध्यमा अंगुल्याः स्थूलं, द्वादशाङ्गुलं च दन्तकाष्ठं भवेत्। अपामार्गः, बिल्वः, करवीरः च विशेषतः अनुशंस्यन्ते। तद् दिवसम् त्यक्त्वा, नियमज्ञः तद् चर्वयेत्। शुद्धस्थानं एकाग्रचित्तया तद् क्षिप्य, मार्जयित्वा च। सदा आचामनं मन्त्रैः, वाक्संयमेन च पुनः कर्तव्यम्। जलं हि शुद्धम्—व्याहृतिभिः, सावित्र्या, शुभैर्वारुणमन्त्रैः। तान् जपित्वा, सूर्याय एकाग्रचित्तया जलं समर्पयेत्। त्रिविधं प्राणायामं कृत्वा, संध्यां ध्यानं कुर्यात्—शास्त्रस्य एषः आदेशः।