कूर्मपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठाः महर्षयः शिष्येभ्यः शौचाचारादीन् नियमविशेषान् उपदिशन्तः समागच्छन्। तत्रैकेन प्रष्टं, "भगवन्, के के धर्मानुशासनस्य सूक्ष्माः नियमाः?" इति। ततो महर्षिः स्नेहपूर्वकं प्रतिपद्य इदं कथयामास— "शृणुत धर्मस्य सूक्ष्मवृत्तम्। मूत्रकृत्ये कदापि जलमुपस्पृश्य विना शुद्धिं नाचरेत्, न च जलमध्ये शुक्रमुत्सृजेत्। देववृक्षं छेत्तुं न युक्तम्, न च जले थूंकर्तव्यम्। तुषेषु, अंगारेषु, गोमये वा कदापि न उपवेशयेत्। पादेन स्पृशेत्, वा मुखेन तत्र न श्वसयेत्, इति मनीषिणः वदन्ति। अग्न्यग्नौ न क्षिपेत्, न च अग्निं जलेन शमयेत्। विकृतद्रव्येण, मिथ्याद्रव्येण वा व्यापारं नाचरेत्। पुण्यस्थलेषु, तीर्थस्थलेषु वा सीमाङ्कनं न कुर्यात्। पशून्, मृगान्, पक्षिणः च परस्परं न बाधयेत्। गृहद्वारेषु सायं प्रातः वा भिक्षां न याचेत्। विवादं वर्जयेत्, न चापथद्वारेण प्रविशेत्। स्वाग्निं हस्तेन न स्पृशेत्, न च जले चिरं तिष्ठेत्। अग्नौ मुखेन न श्वसयेत्, यतो हि अग्निः मुखात् उत्पन्नः। ब्राह्मणः एकाकी सभां न गच्छेत्, न च समूहे समागच्छेत्। वस्त्रेण आत्मनं न वीजनं कुर्यात्, न च देवालये शयेते। रोगिणा, शूद्रेण, पतितेन वा सह न शयेते। अग्निं, गाम्, ब्राह्मणं वा मध्ये न यातव्यम्। योगिनः, सिद्धान्, तपस्विनः, व्रतीन् वा कदापि न निन्देत्। ब्राह्मणस्य वा गवां छायायां कामेन न तिष्ठेत्। अंगारेषु, भस्मनि, केशेषु वा न उपवेशयेत्। द्विजः निषिद्धं न खादेत्, न च अपेयमपि पिबेत्। यः अनुचितं भोजनं प्रयुञ्जानः, तदनपेक्षया, स शूद्रयोनिं प्राप्नोति। जीवन्मात्रं शूद्रत्वं याति, मरणानन्तरं श्वत्वं लभते। परान्नं उदरस्थं कृत्वा मृतः, तदन्नानुसारिणीं योनिं प्राप्नोति। गणान्नं, वेश्याभोजनं, पुम्स्चलीभोजनं च वर्जयेत्। गायकान्नं, लौहकारान्नं, प्रसूता-स्त्रीभोजनं च त्याज्यम्। पुनर्विवाहिताभोजनं, छत्रकारान्नं, शप्तानां च अन्नं वर्जयेत्। वैद्यान्नं, वेश्यासन्नं, दण्डिनः च अन्नं वर्जयेत्। सोमविक्रेतुः अन्नं, श्वपाककृतं च विशेषतः त्याज्यम्। कञ्जूषत्यक्तं अन्नं, परशिष्टभोजनं च वर्जयेत्। भीतान्नं, रुदतः, निन्दितस्य, श्रान्तस्य च अन्नं न भुञ्जीत। अपक्वं, मृतकात् प्राप्तं, श्वशुरस्य च अन्नं वर्जयेत्। विशेषतः शिल्पिनः, शस्त्रविक्रेतुः च अन्नं त्याज्यम्। निष्क्रियमातुः, शोकाकुलस्य च अन्नं न भुञ्जीत्। अपि च, आचार्यस्य अपाकृतं अन्नं न भुञ्जीत्। योऽन्यस्य अन्नं भुङ्क्ते, तस्य पापं भुङ्क्ते एव। एतानि अन्नानि शूद्रेषु, यजमानेषु च उपयुक्तानि। बुद्धिमन्तः तानि लघुमूल्येन दद्यात्। द्विजातिभिः शूद्रात् तैलपिण्याकं तैलं च स्वीकर्तव्यम्। पलाण्डुं, लशुनं, किण्वं, स्वेदजं च वर्जयेत्। शुष्कं, विकृतं, छत्राकं, कन्दकं च त्याज्यम्। एवं धर्मस्य सूक्ष्माः नियमाः, यः पालयति स धर्ममार्गे स्थिरो भवति।