कूर्मपुराणम्

अनन्तरं सप्तमी सृष्टिः मनुष्याणां अधःस्रवसाम् अभवत्। नवमी तु कौमार्याः सृष्टिः, या स्वाभाविकी च विकृतिश्च उच्यते। हे मुनिश्रेष्ठ, प्रधानादयः सृष्टयः पूर्वमेव प्रज्ञया सह प्रवर्तन्ते। भगवाञ्छ्रीर् र्भुर् एव च सनत्कुमारः प्रथमतः सृष्टौ। तयोः मनः भगवति एव संलग्नम्, न तु सृष्टौ प्रवृत्तम्। तदा परमेण कर्त्रा मायया ताव् मोहिता अभवताम्। योगिश्रेष्ठो नारायणः योगिनां मनसि रमते। स भगवान् तपः कुर्वन् अपि किमपि न प्राप्नोत्। तस्य क्रोधसंयुक्तयोः नेत्रयोः अश्रुबिन्दवः अपतन्। ताभ्यां महादेवः नीलरक्तवर्णः शरण्यः समुत्पन्नः। तमात्मनि स्थितं परमेश्वरं प्राज्ञाः पश्यन्ति। स एव भगवाञ्छ्रीब्रह्मा विविधानि भूतानि सृजति। तं जटिलं निर्भयं त्रिनेत्रं नीलरक्तवर्णं च सृष्ट्वा, ब्रह्मा जगदाधिपं उवाच—"अहं भूतानि सृजामि, त्वं तु तामसानि सृज।" इदानीं ये स्थानपतयः तेषां नामानि शृणु। नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वृक्षाः, ओषधयः च। पक्षाः, मासाः, अयनानि, वर्षाणि, युगानि च। दक्षः, अत्रिः, वसिष्ठः, धर्मः, संकल्पः च। तस्य शीर्षात् अङ्गिराः देवः, हृदयात् भृगुः। संकल्पात् एव संकल्पः, स सर्वलोकपितामहः। अपानात् अचलः क्रतुः, समानात् वसिष्ठः। तैः धर्मः मानुषरूपं धारयन् प्रवर्तितः। स सृष्टुम् इच्छन् आत्मानं प्रवर्तयामास। तदा तस्य अधरात् प्रथमं असुराः पुत्राः अभवन्। रात्रौ तमसा पूर्णायां सर्वे प्राणिनः निद्रां यान्ति। ततः तस्य मुखात् देवा दीप्तिमन्तः अभवन्। तस्मात्, हे विप्र, धर्मयुक्ताः देवा तम् उपासते। आत्मानं पितरं मन्यमानात् पितरः उत्पन्नाः। तेन विदारितं तत् शरीरं सन्ध्या अभवत्। पितॄणां रूपं या सा सन्ध्या, सा परमा स्मृता। तदा ये रात्र्या सह युक्ताः, ते दिवानिशोर्मध्ये तां सन्ध्यां उपासते। अनन्तरं तस्य कामसंयुक्ताः मानुषाः पुत्राः अभवन्। सा दीप्तिः, हे मुनयः, प्रातःसन्ध्या अभवत्। स पुनः तमः-रजःप्रधानां तनुम् उपजगाम। तस्य पुत्राः तमः-रजःप्रधानाः शक्तिमन्तः रात्रिचराः अभवन्। ततः प्रभुः अन्यान् रजस्तमसाविष्टान् अपि सृष्टवान्। तस्य मुखात् केचन, उदरात् अन्ये उत्पन्नाः। केशेभ्यः वन्यफलभक्षिकाः स्त्रियः अभवन्। स मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमं यज्ञानां सृष्टवान्। तस्य दक्षिणमुखात् बृहद् साम च उक्थं च सृष्टवान्।