कूर्मपुराणम्

ते तं नित्यं कामैः सन्तुष्टाः सन्तोषयन्ति पूरयन्ति च। स च प्रतिदिनं सामूहिकपाठे घृताहुतिभिः तान् तुष्टिं जनयति। देवतानां च मांसबल्यादिभिः, धर्माङ्गपाठेन च, पुराणश्रवणेन च तान् सन्तोषयति। ततः, एकचित्तः वनं गत्वा गायत्रीं जपेत्। नित्यं गायत्रीजपनं कर्तव्यम्—एष एव जपयज्ञः इति कथ्यते। एकस्मिन्पार्श्वे चत्वारो वेदाः, अपरस्मिन्पार्श्वे केवलं गायत्रीति। ततः, एकनिष्ठया श्रद्धया च सावित्रीं जपेत्। त्रयो महाव्याहृतयः सर्वमङ्गलनाशिन्यः सन्ति। ताः व्याहृतयः सत्त्वं, रजः, तम इति क्रमशः स्मृताः। अयं मन्त्रः महायोगः, सर्वसारसारभूतः इति निगद्यते। यस्य ब्रह्मचारिणः अर्थं विज्ञाय, सः परमं पदं प्राप्नोति। गायत्र्या जपात् परं किञ्चिदपि नास्ति; इति ज्ञात्वा सः मुक्तिम् आप्नोति। वेदाध्ययनसमारम्भः आषाढे वा प्रोष्टपदे वा स्मृतः। शुद्धस्थले एकचित्तः शिष्यः पठेत्। अथवा, माघस्य शुक्लपक्षे, प्रतिपदि प्रातःकाले च पठनीयम्। वेदाङ्गानि, पुराणानि, मनुस्मृतिं च कृष्णपक्षे पठेत्। अध्ययनसमये अपि शिक्षणं स्वाध्यायश्च कर्तव्यौ। प्रजापतिना एते कालाः अध्ययनाय अनवच्छिन्नाः इति उक्तम्। तस्मात्, ऋतुहीने, मेघदर्शनसमये च, वेदाध्ययनं निषिद्धम्। एते अनवच्छिन्नकालाः ऋतुहीने अपि अपाठ्याः। विद्युत्पाते रात्रौ अपि, दिवासमये यथा, पठितुं न शक्यते। धर्मकामैः सदा दुर्गन्धे अध्ययनं निषिद्धम्। रुदिते, समुदायसमागमे च पठितुं न युक्तम्। अशुचौ, भोजनानन्तरं, पितृबलिप्राशने च पठितुं न चिन्तयेत्। राजदोषे, राहुदोषे, जात्यशौचे च त्रिदिनानि वेदपाठो न कर्तव्यः। यावत् शौचं ब्राह्मणाङ्गे तिष्ठति, तावत् वेदपाठः न विधीयते। मांसभोजनानन्तरं, शोकगृहभोजनानन्तरं च पठितुं न युक्तम्। अमावास्यायां, चतुर्दश्यां, पौर्णमास्यां, अष्टम्यां च पठितुं न युक्तम्। अष्टकासु दिवा रात्रौ, ऋतुसन्ध्यायां च रात्रिषु पठितुं निषिद्धम्। त्रयः अष्टकाः कृष्णपक्षे पण्डितैः निर्दिष्टाः। कोविदारकपित्थयोः अधः कदापि पठितुं न युक्तम्। आचार्यस्य निधनानन्तरं त्रिरात्रं अशौचं विधीयते। एषु कालेषु राक्षसाः विघ्नं कुर्वन्ति, तस्मात् तेषु त्याज्यं पठितुम्। तथापि, अध्ययनारम्भे, क्रियान्ते, यज्ञमन्त्रेषु च पठितुं अनुमन्यते। अष्टकासु, वातवेगे च पठितुं शक्यते। अन्येषु धर्मशास्त्रेषु उत्सवदिने एषा नियमाः न विधीयन्ते। एषः पूर्वं ब्रह्मणा विशुद्धचित्तेभ्यः ऋषिभ्यः उक्तः। यो वेदबाह्यः मोहग्रस्तः, तेन द्विजैः संवादः न कर्तव्यः। केवलं पाठे स्थितः, स गोमृद्न्यायेन निमज्जति। अर्थदर्शी अपि शूद्रवत् सन् पात्रत्वं न प्राप्नोति। एवं शास्त्रे वेदाध्ययनस्य विधयः, कालविचारः, गायत्रीमाहात्म्यं, तथा पाठस्य मर्यादाः, धर्मशास्त्रेण यथाक्रमं प्रकटिताः।