कूर्मपुराणम्

यः कश्चन यात्रा सम्पन्न्य गृहं प्रत्यागच्छति, सः स्नुषादिभिः स्त्रीभिः सस्नेहं नमस्कारं कृत्वा तान् सम्मानयेत्। तासु मातरं प्रति यथा आचारः, तथा तासु आचारः कर्तव्यः, किन्तु मातरः ताभ्यः श्रेष्ठा इति स्मर्तव्यम्। प्रतिदिनं वेदं, धर्मं, पुराणाङ्गानि च शिष्येभ्यः अध्यापनं कर्तव्यम्। आचार्यः स्वसमीपस्थं शिष्यं पापात् उद्धरति। यदि आहारं, वित्तं, स्वर्गं च दातुं समर्थः भवेत्, तदा धर्मानुसारं दश शिष्यान् शिक्षयेत्। तेषु ब्राह्मणाय ज्ञानं दद्यात्, अन्येषु पूर्वोक्तं दानं यथानुशासनम्। शिष्येभ्यः “अधीयध्वम्” इति वदेत्, “अवधीर्यताम्” इति च, एवं मार्गदर्शनं कुर्यात्। त्रिः श्वासैः शुद्धः सन्, ततः “ॐ” इति अक्षरं उच्चारितुं योग्यः भवति। प्रतिदिनं ब्रह्मणः प्रणामेन आरभ्य स्वाध्यायः कर्तव्यः। प्रतिदिनं स्वाध्यायः कर्तव्यः, अन्यथा ब्राह्मण्यात् पतति। शिष्याः तं तुष्टाः सन्तः सदा स्वेच्छया तं संतोषयन्ति। आचार्यः घृतस्य होमेन तान् प्रतिदिनं संयुक्तपाठेन तुष्टिं करोति। देवताः मांसहोमेन, धर्माङ्गानि पुराणानि च पाठयित्वा तुष्टिम् उपयान्ति। वनं गत्वा, एकचित्तेन गायत्रीं पाठयेत्। नित्यं गायत्रीं जपेत्, एष जपयज्ञः कथ्यते। एकस्मिन् पक्षे चत्वारः वेदाः, अन्यस्मिन् गायत्री केवलं अस्ति। ततः सावित्रीं एकचित्तया श्रद्धया च जपेत्। त्रयः महाव्याहृतयः सर्वदोषान् अपाकर्षन्ति। सत्त्वं, रजः, तमः—एते त्रयः व्याहृतयः क्रमशः स्मृताः। एष मन्त्रः महायोगः, सर्वसारसारः इति उद्घोषितः। शिष्यः तस्य अर्थं विज्ञाय, परमं पदं प्राप्नोति। गायत्र्याः जपात् उच्चतरः जपः नास्ति; एतद् ज्ञात्वा मोक्षं लभते। वेदाध्ययनस्य संस्कारः आषाढे वा प्रोष्टपदे स्मृतः। शिष्यः शुद्धे स्थले, एकचित्तः सन्, स्वाध्यायं कुर्यात्। अथवा शुक्लपक्षे माग्धस्य प्रथमदिने प्रातः स्वाध्यायः कर्तव्यः। वेदाङ्गानि, पुराणानि, मनुस्मृतिं च कृष्णपक्षे पाठयेत्। अध्ययने अपि शिक्षणं, अभ्यासः च कर्तव्यः। प्रजापतिः उक्तवान्—एते कालाः अध्ययनाय अनवच्छिन्नाः। तस्मिन् काले, अयोग्यकाले, मेघदर्शनं च, पाठः निषिद्धः। एते अयोग्यकालाः स्मृताः, अयोग्यकाले अपि। विद्युत्प्रकाशे रात्रौ पाठः निषिद्धः, दिवास्वपि। धर्मकामैः, पुण्यैः च, दुर्गन्धे पाठः सदा निषिद्धः। रुदिते, जनसमागमे च पाठः निषिद्धः। अशुद्धे, भुक्ते, पितृभुक्ते च, पाठं मनसि अपि न चिन्तयेत्। त्रिदिनानि, राजन्यशुद्धौ, राहौ, जन्मे च, वेदपाठः न कर्तव्यः। यावत् ब्राह्मणस्य शरीरं अशुद्धं, तावत् वेदपाठः न कर्तव्यः। मांसभुक्ते, शोकगृहे च, पाठः न कर्तव्यः। अमावास्यायाम्, चतुर्दश्याम्, पौर्णमास्याम्, अष्टम्यां च, पाठः निषिद्धः। अष्टकायां दिनरात्रयोः, ऋतुसन्ध्यायां रात्रौ च, पाठः निषिद्धः। त्रयः अष्टकाः कृष्णपक्षे विद्वद्भिः उद्घोषिताः। एवं वेदाध्ययनस्य विधयः, कालानुकूलः आचारः च, धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः अनुसरति।