कूर्मपुराणम्

गुरुणा यदि त्यक्तः स्यात्, शिष्यः स्वगुरून् प्रणम्य न कुर्यात्। गुरुना निषिद्धः सन्, अथवा हितं शिक्ष्यमाणः अपि, स धर्मात् न विचलति, अधर्मं कदापि नाचरेत्। गुरोः पुत्रेषु, भार्यायाम्, स्वबान्धवेषु च, यः गुरोः पुत्रः शिक्षयेत्, तं गुरुवत् आदर्यं समाचरेत्। तथापि, गुरोः पुत्रस्य पादप्रक्षालनं न कुर्यात्। अन्यजातीयान् समुत्थाय प्रणिपत्य सन्मानयेत्। गुरोः भार्यायाः कार्याणि न कुर्यात्, न तस्याः केशविन्यासं च। तस्यै भूमिं स्पृशन्, "अहं ते दासः" इति वदन्, श्रद्धया नमस्कुर्यात्। गुरोः भार्यायाः व्यवहारः साधूनां आचरणं स्मृत्वा एव क्रियेत। सर्वाः गुरोः भार्याः, स्वपत्नीवत्, समं पूजनीयाः। यात्रातः प्रत्यागत्य, श्वशुर्यः स्त्रियः सन्मानपूर्वकं प्रणमेत्। तासु मातरं प्रति यथा आचरेत्, तथा आचरेत्, यतः माता ताभ्यः श्रेष्ठा। प्रतिदिनं शिष्यः वेदं, धर्मं, पुराणाङ्गानि च शिक्षयेत्। गुरुश्च शिष्यस्य पापानि नाशयति, यदि सः तेन सह वसति। यदि भोजनं, वित्तं, स्वर्गं च दातुं समर्थः स्यात्, धर्मतः दश शिष्यान् शिक्षयेत्। तेषु ब्राह्मणानां ज्ञानदानं, अन्येषां पूर्वोक्तं यथासंभवम्। "अधीयस्व" इति वदेत्, "विश्रामः स्यात्" इति च, एवं मार्गदर्शनं कुर्यात्। त्रिभिः श्वासैः शुद्धः सन्, ततः 'ओम्' इति उच्चारणाय योग्यः भवति। प्रतिदिनं ब्रह्मणि प्रणामं कृत्वा, अध्ययनं कुर्यात्। प्रतिदिनं अध्ययनं कर्तव्यं, अन्यथा ब्राह्मण्यात् पतति। शिष्याः तं सन्तुष्टाः सन्तः तस्य कामान् सदा तर्पयन्ति। सः अपि तान् प्रतिदिनं सहपाठे घृताहुतिभिः तर्पयति। देवांश्च मांसबल्यैः, धर्माङ्गपुराणपाठैः च तर्पयेत्। एकचित्तः वनं गत्वा गायत्रीं जपेत्। नित्यं गायत्रीजपः कर्तव्यः, स एव जपयज्ञः कथ्यते। चतुर्वेदाः एका पार्श्वे, गायत्र्येवापरे। ततः, एकनिष्ठया श्रद्धया सवित्रीं जपेत्। तिस्रो महाव्याहृतयः सर्वमङ्गलापहाः स्युः। सत्त्वं, रजः, तमश्च—एताः तिस्रः क्रमशः व्याहृतयः स्मृताः। एषः मन्त्रः महायोगः, सर्वसारसारभूतः इति निर्दिष्टः। यस्यार्थं शिष्यः वेत्ति, सः परां गतिं प्राप्नोति। गायत्र्या उपरि जपः नास्ति, एतत् ज्ञात्वा विमुच्यते। वेदाध्ययनसमारोहः आषाढे वा प्रोष्टपदे च स्मृतः। शुद्धे देशे, एकचित्तः शिष्यः अध्ययनं कुर्यात्। अथवा, माग्हस्य शुक्लपक्षे, प्रथमदिने प्रातःकाले। वेदाङ्गानि, पुराणानि, मनुस्मृतिं च कृष्णपक्षे पठेत्। अध्ययने अपि, शिक्षणं साधनं च कर्तव्यं। प्रजापतिः उक्तवान्—एते समयाः अध्ययनाय न युक्ताः। तस्मिन् काले, ऋतुविपर्यये, मेघदर्शनसमये च अध्ययनं निषिद्धम्। एते कालाः अध्ययनाय अनवसराः, ऋतुविपर्यये अपि।