कूर्मपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः शौचाचारस्य विधानं गुरुसुश्रूषायाश्च मार्गं शिष्यान् प्रति उपदिशन् आसीत्। सः उक्तवान्—यदा किञ्चिद् द्रव्यं भूमौ स्थापयेत्, तदा तदनन्तरं जलं आचम्य तस्य द्रव्यस्य पर्यन्ते अपि जलं प्रोक्षयेत्। वस्त्रादीनां च ग्रहणे विकल्पः अस्ति; तानि स्पृष्ट्वा अपि अत्र जलं आचम्य शुद्धिं कुर्यात्। यदि मूत्रपुरीषयोः विसर्जनं कृत्वा हस्तेन किञ्चित् धारयेत्, तर्हि सः हस्तः मलिनः न भवति। दिवसे मूत्रपुरीषयोः विसर्जनं कार्यम्, रात्रौ तु दक्षिणाभिमुखः एव तदाचरेत्। तस्मिन् काले शिरः आच्छाद्य एव तद्विधिं समाचरेत्। शौचकर्म न तु वह्नौ, न च श्मशाने, नापि मूत्रपुरीषयोः मध्ये कर्तव्यम्। न च स्थित्वा, न च अनावरणे स्थले, न पर्वताग्रे शौचकर्म आचरितव्यम्। न च प्राणिभिः सह, न च विवरेषु, न च गच्छन् शौचं कुर्यात्। न कृषिक्षेत्रे, न च दुर्दिने, न तीरथे, न च मार्गविभागे शौचकर्म आचरितव्यम्। न सीढ्यां, न पादत्राणधारणे, न छत्रधारणे, न च आकाशे शौचं कुर्यात्। न देवायतने, न च तीर्थस्थले कदापि शौचकर्म आचरितव्यम्। न सूर्यं, न वह्निं, न च चन्द्रमसं प्रति मुखं कृत्वा शौचं कुर्यात्। शुद्धं आहृतं जलं सम्यक् प्रक्षालनाय यत्नेन उपयोजयेत्। मार्गे, शुष्कस्थले, परोपभुक्ते वा जलेन शौचं न कर्तव्यम्। ततः परम्, पूर्वोक्तविधिना जलस्पर्शः सदा करणीयः। एवं शौचाचारं समाप्य, गुरुसंनिधौ शिष्यः यदा आहूयेत, तदा गुरोः मुखं प्रेक्ष्य पठेत्। 'उपविश' इति गुरुणा प्रोक्ते, तदा गुरोः प्रति मुखं उपविशेत्। गुरोः पृष्ठतः न कदापि उपवेत्, न खादेत्, न तिष्ठेत्। गुरोः दृश्यपथे स्वेच्छया न उपविशेत्। न च गुरोः आसनभाषणचेष्टाः अनुकरणीयाः। तत्र कर्णौ पिधाय वा अन्यत्र गच्छेत्। गुरोः साक्षात् न प्रत्युत्तरं दद्यात्, न तस्य समीपे स्थित्वा वा उपविशेत्। नित्यं शरीरे शौचं स्नेहानुलेपनं च कुर्यात्। गुरोः आसनं छायां वा न कदापि अतिक्रामेत्। अननुज्ञातः विशेषतः प्रियहितेषु प्रवृत्तः सन् न गच्छेत्। गुरोः सन्निधौ न शब्दं कुर्यात्, न च तत्रैव निःक्षिपेत्। गुरोः अधस्तात् आसने वा पट्टे वा एकाग्रचित्तः उपविशेत्। गुरुः यदा धावेत्, तदा अनुसरेत्; यदा गच्छेत्, तदा सह गच्छेत्। शिलायां काष्ठपृष्ठे वा गुरुणा सहैव उपविशेत्। सदा मृदु वचनं वदेत्, मधुरहितवचनानि प्रयुञ्जीत। तैलाभ्यङ्गं, व्यजनधारणं, पादत्राणग्राहणं, छत्रधारणं च सम्यक् आचरितव्यम्। परपीडनं, परनिन्दां च यत्नेन वर्जयेत्। आवश्यकं मात्रमेव संगृह्य, प्रतिदिनं भिक्षां याचेत। नृत्यदर्शनं सदा वर्जयेत्, गीतादिषु चासक्तिं न कुर्यात्। अपवित्राभिः स्त्रीभिः, नीचजातिभिः सह न रहसि संवादं कुर्यात्। क्रीडया न कदापि मल्लयुद्धं स्नानं वा आचरितव्यम्। मोहात् लोभात् वा परित्यक्तं द्रव्यं गृह्णन्, सः स्वस्थानात् पतति। यः ज्ञानदातुः अहितं करोति, सः न कदापि क्षम्यः। अधर्ममार्गगामिनं त्यागं मनुः अपि उक्तवान्। एवं धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः शिष्यान् शौचाचारं गुरुसुश्रूषां च यथाविधि उपदिश्य, तान् धर्ममार्गे प्रतिष्ठापयामास।