कूर्मपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठः शिष्यः, शुद्धिपूर्वकं कर्तव्यं किमिति चिन्तयन्, गुरोः समीपे उपविष्टः आसीत्। तदा तस्मै आचार्यः शौचाचारस्य रहस्यम् उपदिशत्। प्रथमं, अंगुष्ठमूलम् उपयुज्य मुखं शुद्धयेत्, ततः तर्जनी-अंगुष्ठयोः संयोगेन नासिकयोः पार्श्वयोः स्पर्शं कुर्यात्। अथवा, अंगुष्ठेन शिरः स्पृशेत्, उभयतोऽपि स्पर्शं कर्तुं शक्यते। एवं कृत्वा, ब्रह्मा विष्णु महेशश्च तत्रैव सन्निधिं यान्ति इति श्रूयते। यदा उभयोः नेत्रयोः स्पर्शः क्रियते, तदा चन्द्रसूर्यौ तुष्टौ भवतः। तथैव, उभयोः कर्णयोः स्पर्शेन वायुः अग्निश्च प्रसन्नौ भवतः। शिरसि च स्पृष्टे, स्वयमेव तुष्टिम् अनुभवति सः। शिष्यः पृच्छति—"किं पुनः अशुद्धिं जनयति?" तदा आचार्यः वदति—"यदा जिह्वा दन्तान् वा दन्तसंलग्नवस्तूनि स्पृशति, तदा अशुद्धिः जायते। भूमौ स्थितानि वस्तूनि भूमिसमानानि ज्ञेयानि, तानि यथायोग्यं न उपयुञ्जीत। मनुः आह—फलानि मूलानि इक्षुश्च दोषरहितानि। तानि भूमौ स्थाप्य, आपः पिबेत्, तेनैव तानि आपः सञ्चिन्वीत। वस्त्रादिषु विकल्पः अस्ति—तान् स्पृष्ट्वा अपि आपः पिबेत्।" "मलमूत्रयोः निष्क्रमणे, यः हस्तः वस्तु धारयति, स न मलिनः। दिवा एव विहितं, रात्रौ दक्षिणाभिमुखः शौचं कुर्यात्। शिरः आच्छाद्यैव शौचं कर्तव्यम्। अग्नौ, श्मशाने, मूत्रपुरीषयोः मध्ये, न शौचं कर्तव्यम्। न च स्थित्वा, न च छायाविहीने स्थले, न पर्वतशिखरे। न प्राणिभिः सहितः, न छिद्रेषु, न गच्छन् शौचं कुर्यात्। न कृषिक्षेत्रे, न कर्दमे, न तीर्थे, न चतुष्पथे। न च सीढ्यां, न पादत्राणधारी, न छत्रधारी, न च मध्ये आकाशस्य। न देवालये, न जलस्थले, न सूर्याग्निचन्द्रान् प्रति मुखं कृत्वा।" "शुद्ध्यर्थं नित्यम् उद्धृतशुद्धजलम् एव उपयुञ्जीत। मार्गस्थं, शुष्कस्थलं, परोपभुक्तं जलं शौचाय न योजयेत्। पश्चात्, पूर्वोक्तविधिना आपः स्पृशेत्।" एवं शौचाचारं श्रुत्वा, शिष्यः गुरोः समीपे विनीतः आसीत्। यदा आचार्यः आह्वयति, तदा सः गुरुमुखं पश्यन् अध्ययनं कुर्यात्। "उपविश" इति उक्ते, आचार्यं प्रति मुखं कृत्वा उपविशेत्। न च गुरोः पृष्ठतः उपविशेत्, न खादेत्, न तिष्ठेत्। गुरोः दृष्टिपथे स्वेच्छया न उपविशेत्, न च गुरोः आसनवद् भाषावद् गमनवद् अनुकरणं कुर्यात्। तत्र कर्णौ अपि आवृत्य, अथवा अन्यत्र गच्छेत्। गुरोः समक्षे न प्रत्युत्तरं दद्यात्, न तत्र स्थित्वा वा उपविष्टः स्थातुम् अर्हति। सदा अंगशुद्धिं अभ्यङ्गनं च कुर्यात्। गुरोः आसने, छायायाम्, तद्वत् अन्यत्रापि न स्पृशेत्। अननुज्ञातः न गच्छेत्, विशेषतः प्रियहिते प्रवृत्तः। गुरोः सन्निधौ न शब्दं कुर्यात्, न थूणमपि कुर्यात्। गुरोः अधस्तात्, पाटे वा फले वा, एकचित्तः उपविशेत्। यदा आचार्यः धावति, तदा अनुयातव्यः; यदा गच्छति, तदा सह गन्तव्यम्। आचार्येण सह शिलायां वा काष्ठे वा उपविशेत्।" एवं धर्मनियमाः शिष्येण श्रद्धया पालनीयाः, यत् शौचाचारगुरुपूजनयोः शुद्धिः सुलभा भवेत्।