कूर्मपुराणम्

सर्वं जगदिदं पालय; त्वमेव त्रातारः, शरण्यः, गतिः चेति सर्वे प्रजाः प्रार्थयन्ति स्म। तदा भगवान् वराहरूपधारी स्वकृपया ताः प्रजाः अनुगृह्णन्। स प्रजापतिः स्वचित्ते तद्रूपं संकल्प्य तत्स्वरूपं विमोचयत्। तस्य महतो देहस्य कारणात् पृथ्वी न निमज्जत्। प्राक्प्रलयकाले सर्वं दग्धं सन्, स भगवान् सृष्टौ मनः न्यधत्त। ततः सृष्टिः अभवत्—सा च अचेतना तमसा आवृता। एषा अज्ञानरूपा पञ्चविधा सृष्टिः महात्मनः समुत्पन्ना। सा तमसा आवृता, बीजं च जगता आच्छादितम्। एते प्रधानवृक्षाः इति कथ्यन्ते, एषा च मुख्यसृष्टिः इति निगद्यते। तस्य चिन्तनात् तिर्यक्स्रोतःप्रवृत्ता सृष्टिः समुत्पन्ना। गवा आदयः, ये पन्थानं विपरीतं गृह्णन्ति, ते प्रसिद्धाः द्विजश्रेष्ठ। ऊर्ध्वस्रोतःसञ्ज्ञिता या सृष्टिः, सा दिव्या सत्वरूपा कथ्यते। या स्वभावतः अन्तर्बहिश्च दीप्तिमती, सा देवान् इति निर्दिष्टा। अनन्तरं, अव्यक्तात् या सृष्टिः अधःस्रोतःसञ्ज्ञिता, सा कर्मणि प्रवर्तते। मनुष्याः, ये सत्वरूपाः सन्तः, तीव्रदुःखपीडिताः इति वर्णिताः। तस्य चिन्तनात् भूतेन सह सृष्टिः समुत्पन्ना। एवं, द्विजोत्तम, पञ्च सृष्टयः उक्ताः। द्वितीया सूक्ष्मभूतसमुद्भवा भौतिकी सृष्टिः इति प्रसिद्धा। एवं या स्वाभाविका सृष्टिः, सा पूर्वमेव बुद्धेः विना जाताऽस्ति। या तिर्यक्स्रोतःसञ्ज्ञिता सृष्टिः, सा विविधजातिः, पञ्चमी सृष्टिः। ततोऽनन्तरं, या अधःस्रोतःसञ्ज्ञिता सृष्टिः, सा मानव्या सप्तमी सृष्टिः। नवमी तु कौमार्याः सृष्टिः; एता स्वाभाविक्यः विकृत्यः च सृष्टयः। मुनिश्रेष्ठ, प्रधानादिसृष्टयः पूर्वमेव बुद्ध्या प्रवर्तन्ते। भगवान् पूर्वं ऋभूंश्च सनत्कुमारं च सृजत्। तयोः मनः भगवति एव संलग्नं, न तु सृष्टौ प्रवृत्तम्। तत्क्षणात् परमकर्ता मायया तौ मोहयामास। नारायणः महायोगी योगिनां हृदये रमते। स भगवाँस्तपस्यन् अपि किञ्चिद् न प्राप। क्रोधपूर्णयोः नेत्रयोः अश्रुबिन्दवः अपतन्। ताभ्यां महादेवः उत्पन्नः, शरण्यः, नीलरक्तवर्णः। तमात्मस्थं परमेश्वरं धीराः पश्यन्ति। स भगवान् ब्रह्मा एतान् विविधप्राणिनः सृजति। जटिलः, निर्भयः, त्रिनेत्रः, नीलरक्तवर्णः। स जगन्नाथः उवाच—"अहं प्रजाः सृजामि, त्वं तु निषिद्धप्रजाः सृज।" इदानीं तेषां स्थानीयाधिपतीनां शृणु, यथा अहं वदामि। नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वृक्षाः, ओषधयः च। पक्षाः, मासाः, अयनानि, वर्षाणि, युगानि च। दक्षः, अत्रिः, वसिष्ठः, धर्मः, संकल्पः च। तस्य शीर्षात् अङ्गिराः देवः, हृदयात् भृगुः। संकल्पात् संकल्पः, स एव सर्वलोकपितामहः।