कूर्मपुराणम्

धर्मज्ञः सन्, सदा विनयपूर्वकं “भो भगवन्” इत्याद्यैः शब्दैः तं समुपवदेत्। ब्राह्मणः तु सदा श्रद्धया तं सम्बोधयेत्, तथा क्षत्रियादयः अपि ये ऐश्वर्यकामिनः, ते अपि तद्वत् आचरेयुः। ज्ञानेन कर्मणा च समन्विताः, बहुषास्त्रविशारदाः अपि सन्तः, वर्गसमाना एव अन्योन्यं नमस्कुर्युः, न तु भिन्नवर्गाः। स्त्रीणां तु पतिः एवाचार्यः, यत्र यत्र पतिः तिष्ठति, स एव तस्याः गुरुर्भवति। पञ्च मान्यस्थानानि विद्वांसः निर्दिशन्ति, यत्र पूर्वं पूर्वं परतः श्रेष्ठम्। यत्र यत्र सः दृश्यते, तत्र तत्र सः पूज्यः, दशमस्थं प्राप्तः शूद्रः अपि। वृद्धाय, भारार्ताय, रोगिणे, दुर्बलाय च, सदा मान्यम्। आचार्यं सूच्य, वश्यम्, वाक् संयम्य, तस्य अनुमत्यैव भोजनं कुर्यात्। क्षत्रियः सभायाः मध्ये तिष्ठेत्, वैश्यः तु सभायाः उपरि। सः प्रथमं तेषां गृहेषु भिक्षां याचेत, येन तस्य अपमानः न क्रियते। पतितादिभ्यः ऋते, भिक्षाटनं विधानम्। शिष्यः यत्नेन शुचिना च, प्रतिदिनं गृहेभ्यः भिक्षां संचिनुयात्। यदि तत्र असफलः स्यात्, तदा पूर्वं याचितानि गृहाणि क्रमशः परिहरेत्। वाक् संयम्य, सर्वतः नावलोक्य, सदा यत्नेन, वाक् संयम्य, चित्तं च न विचालयन्, भोजनं कुर्यात्। व्रतानां भिक्षया जीविका उपवासेन तुल्या इति कथ्यते। दृष्ट्वा च हृष्टः स्यात्, संतुष्टः, सदा अनुमोदनं कुर्यात्। तस्मात्, अशुचिं लोकद्विष्टं कर्म सदा परिहरेत्। नित्यम् उत्तरदिशं प्रत्येति न भुञ्जीत, एषा सनातनी विधिः। शुचौ स्थाने उपविश्य, भोजनान्ते द्विवारं मुखप्रक्षालनं कुर्यात्। ओष्ठौ तथा मुखमन्तरं स्पृश्य, नूतनं वस्त्रं धारयित्वा, अध्ययनारम्भे, कासे, अथवा गाढश्वासे, द्विसंध्ययोः अपि, प्रक्षालितस्य अपि, पुनः प्रक्षालनं कार्यम्। अश्रुविसर्गे, रक्तस्रावे च, तद्वत् प्रक्षालनं कार्यम्। निद्रानन्तरं, एकवारं वा पुनः पुनः वा, अन्येषु च अवसरिषु, प्रक्षालितस्य अपि, पुनः प्रक्षालनं कुर्यात्। स्त्रीस्पर्शे, आत्मनः स्पर्शे, अधःवस्त्रधारणे, स्वकेशस्पर्शे, अशुद्धवस्त्रधारणे च, शौचकाम्यया, सदा पूर्वोक्तदिशं प्रक्षालनं कुर्यात्। पादप्रक्षालनं विना, प्रक्षालितस्य अपि, अशुचिः एव भवति। वर्षाजलेन, स्थित्वा, उद्धृतजलेन वा, प्रक्षालनं न कार्यम्। पादत्राणे, आसने, बाहिर्जानुना, अन्यथा वा न प्रक्षालयेत्। फेनिलेन, अशुचिना, परदृष्टेन वा जलेन न प्रक्षालयेत्। अङ्गुलिनादेन, विक्षिप्तचित्तेन, कम्पितहस्तेन, बहिः परिसरे वा न प्रक्षालयेत्। वैश्यैः, स्त्रीभिः, शूद्रैः वा, स्पृष्टजलेन अपि, प्रक्षालनं न कर्तव्यम्। अङ्गुष्ठतर्जनीमध्ये यत् जलम्, तत् पितृभ्यः श्रेष्ठम् इति मन्यते। अङ्गुल्यग्रे यत् जलम्, तत् दैवम्, तद् आर्षम् अपि कथ्यते। एतद् ज्ञात्वा, मोहः न भवति; एतदेव पुण्यतीर्थं स्मृतम्। हे द्विजातयः, देहतः, दैवतः, पित्र्यात् वा—एवं विधिः धर्मे स्थितः।