कूर्मपुराणम्

एकदा धर्मवित् मुनिः शिष्येभ्यः धर्मस्य सूक्ष्ममार्गं प्रबोधयन् इदं प्रवदति स्म। सः अवदत्—यः पुत्रः स्वकं सर्वं परित्यज्य मातरं पितरं च श्रद्धया सेवते, स एव सर्वधर्मान् प्राप्नोति। तस्य तु कर्मणः सर्वपुण्यलाभः सुलभः। अपि च, तयोः ऋणं किञ्चन न प्रतिपाद्यते—न केनापि प्रकारेण तयोः ऋणस्य परिशोधनं शक्यम्। अन्यं कर्तव्यं विना तयोः अनुमत्याः न कर्तव्यम्। एष धर्मस्य सारः, यः मृत्युः अनन्तफलदः इति प्रोक्तः। ततः सः अवदत्—शिष्यः ज्ञानस्य फलं भोक्तुं शक्नोति, मृत्युः च स्वर्गं प्राप्नोति। यदि तु दोषः भवति, सः मृत्युः घोरं नरकं प्राप्नोति। लोके दातारः यः उपकारं कुर्वन्ति, तेषां कीर्तिः जायते। तदा भगवान् मनुः तान् शिष्यांश्चेत्य अव्ययलोकान् न्यवेदयत्। यदा पितरौ वा आचार्यः वा आगच्छति, तदा कनिष्ठः उत्क्राम्य 'अत्रास्मि' इति वदेत्। धर्मज्ञः 'भवतः' इति पूर्वं सम्बोध्य आदरात् भाषेत। ब्राह्मणः सदा आदरेण सम्बोधयेत्, यथा क्षत्रियादयः अपि श्रेयः इच्छन्ति तद्वत्। यद्यपि ते ज्ञानकर्मभ्यां सम्पन्नाः, बहुषास्त्रपारगाः अपि स्युः, तथापि स्वजातिषु एव नमस्कारः कार्यः। स्त्रीणां पतिः एवाचार्यः, यत्र पतिः तत्रैव सः गुरुः। मान्यतानां पञ्च श्रेण्यः विज्ञायन्ते, पूर्वः पूर्वात् श्रेष्ठः। यत्र कुत्रापि ते दृश्यन्ते, तत्र सः पूज्यः—even शूद्रः दशमस्थाने स्थितः। वृद्धे, भारार्ते, रोगिणि, दुर्बले च, सदा आदरः कार्यः। आचार्यस्य निवेद्य, वशितवाक्, तस्य अनुमत्यैव भोजनं कुर्यात्। क्षत्रियः मध्ये सभायाः तिष्ठेत्, वैश्यः सभायाः उपरि। यः न अवमानयति, तस्मात् प्रथमं भिक्षां याचेत। पतितादिभ्यः भिक्षायाः वर्जनं नियोजितम्। ब्रह्मचारी यत्नेन शुद्ध्या च प्रतिदिनं गृहेभ्यः भिक्षां संगृह्णीयात्। यदि असफलः स्यात्, तदा पूर्वं गृहीतानि गृहाणि क्रमशः वर्जयेत्। वाचं संयम्य, सर्वदिशं नावलोक्य, सदा यत्नेन भोजनं कुर्यात्, वशितवाक्, अव distracted-चित्तः। ये व्रतानि पालयन्ति, तेषां भिक्षया जीविका उपवाससमाना। दृष्ट्वा हर्षः सन्तोषः च सदा प्रकाशनीयः। तस्मात् अशुद्धं, लोकद्विष्टं च वर्जयेत्। सदा उत्तरदिशं प्रति न भुञ्जीत—एषः सनातनः नियमः। शुचौ स्थले उपविशत्, भोजनानन्तरं द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्। ओष्ठौ च अन्तर्मुखं स्पृष्ट्वा, नवं वसनं धारयित्वा, अध्ययनस्य आरम्भे, कासायाः, श्वासायाः च, द्वन्द्वसमये अपि प्रक्षालनं कार्यम्। अश्रुपातेन, रक्तपातेन च, निद्रानन्तरं अपि पुनः पुनः प्रक्षालयेत्। स्त्रीस्पर्शे, आत्मनः स्पर्शे, अधोवसनधारणे, केशस्पर्शे, अशुद्धवस्त्रधारणे च प्रक्षालनम् आवश्यकम्। शौचकामनया सदा पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा उपविशत् प्रक्षालयेत्। पादप्रक्षालनं विना, अपि मुखप्रक्षालनानन्तरं, अशुद्धिः अवशिष्टा भवति। एवं धर्ममुनिः शिष्येभ्यः शौचाचारं, विनयम्, आचार्यसेवां, भिक्षाटनविधिं च विस्तारतः उपदिशत्।