कूर्मपुराणम्

यदा मुञ्जा तृणस्य अभावः स्यात्, तदा कुशात् तन्तुं निर्माय, एकेन वा त्रिभिः वा ग्रन्थिभिः संयोज्य, यज्ञोपवीतम् स्थापयितव्यम् इति विद्वांसः वदन्ति। अथवा यज्ञयोग्यवृक्षाणां काष्ठात्, वा कोमलात् निर्मलात् वस्त्रात्, यज्ञोपवीतं कर्तव्यम्। यदि कश्चित् कामात्, लोभात्, भयात्, मोहात् वा यज्ञोपवीतं परित्यजेत्, स धर्मात् पतति। स्नानानन्तरं देवतानां, ऋषीणां, पितृगणानां च तृप्तिः दातव्या। सदा धर्मानुसारं ज्येष्ठानां नमस्कारस्य अभ्यासः कर्तव्यः। दीर्घायुषः आरोग्यस्य च सिद्धये आलस्यादीन् परित्यजेत्। नाम्नः अन्ते 'अ' इत्येतत् उच्चार्यम्, आद्याक्षरं दीर्घीकर्तव्यम्। यो विद्वद्भिः न अभिवाद्यते, स शूद्रवत् एव भवति। दक्षिणहस्तेन दक्षिणं, वामहस्तेन वामम् स्प्रष्टव्यम्। यः यस्मात् विद्यां प्राप्नोति, प्रथमं तमेव अभिवादेत्। देवकार्येषु चान्येषु विधिषु एते नियमाः न प्रवर्तन्ते। वैश्यं दृष्ट्वा 'समृद्धिं भवतु' इति, शूद्रं दृष्ट्वा 'आरोग्यं भवतु' इति वाच्यम्। पुरुषेषु जात्याचार्यः, पितृव्यः च आचार्यत्वेन गण्यते। स्त्रीणां मध्ये श्वश्रूः, ज्येष्ठपितामही, धात्री च आचार्याः स्युः। तेषां मनसा, वाचा, कायेन च अनुगमनं कर्तव्यम्। तैः सह न सहोपवेशनं, न स्वार्थाय विवादः कर्तव्यः। अन्यैः गुणैः युक्तोऽपि यो गुरौ द्वेषं करोति, स पतति। तेषु प्रथमा त्रयः श्रेष्ठाः, तेषु माता सर्वोत्कृष्टपूज्या। ज्येष्ठभ्राता, पतिः—एते पञ्च गुरवः। एतेषां विशेषेण पूजनं कुर्वन्, पुरुषः श्रेयः प्राप्नोति। पुत्रः सर्वं परित्यज्य, तेषां सेवायाम् एव प्रवर्तेत। एवं कृत्वा स धर्मं प्राप्नोति। तेषां ऋणं कदापि न प्रतिपादयितुं शक्यते। तेषां अनुमत्याः विना अन्यः कश्चन कर्तव्यो न कार्यः। अयं धर्मस्य सारः उक्तः, यः मृत्युः अनन्तं फलम् ददाति। शिष्यः ज्ञानस्य फलं भुक्त्वा, मृत्युः स्वर्गं प्राप्नोति। परन्तु दोषात् स भयानकं नरकं प्राप्नोति। इह लोके दातुः सम्मानः लाभस्य कारणात् जायते। तदा भगवाञ् मनुः तेषां तानि अक्षयलोकान् न्यवेदयत्। कनिष्ठः ज्येष्ठानां सन्निधौ उत्तिष्ठेत्, 'अहं अत्र अस्मि' इति वदेत्। धर्मज्ञः 'भो भगवन्' इत्याद्येन सम्बोधयेत्। ब्राह्मणः सदा साभिवादनं कुर्वीत, श्रेयः इच्छन्तः क्षत्रियादयः अपि। ज्ञानकर्मगुणैः युक्ताः, शास्त्रबहुलविदः अपि, स्वजातीयेषु एव अभिवादनं कुर्वन्ति। स्त्रीणां तु पतिः एव आचार्यः, यत्र पतिः तत्र आचार्यः। पञ्च सम्मानस्य क्रमाः निर्दिष्टाः, पूर्वः पूर्वात् श्रेष्ठः। यत्र कुत्रापि स्यात्, दशमस्थं प्राप्तः शूद्रः अपि तत्र पूज्यः। वृद्धस्य, भारेण विकुटस्य, रोगिणः, दुर्बलस्य च अभिवादनं कर्तव्यम्। आचार्यस्य अनुमत्याः विना, निगृहीतवाचा भोजनं कर्तव्यम्। क्षत्रियः सभायाः मध्ये तिष्ठेत्, वैश्यः तु सभायाः उपरि। एवं धर्मस्य गूढः रहस्यः, आचार्यसेवानुष्ठानं, अभिवादनस्य महत्त्वं, गुरुषु श्रद्धा, तेषां पूजनं च, शास्त्रेण प्रतिपादितम्। एतेन सर्वे धर्मार्थाः, श्रेयः, स्वर्गः च लभ्यते।