कूर्मपुराणम्

अष्टममासे गर्भस्य वा अष्टमे वर्षे, स्वस्य सूत्रे निर्दिष्टेन नियमेन, ब्राह्मणस्य उपनयनसंस्कारः विधीयते। तत्र शिष्यः भिक्षया जीवन्, आचार्ये समर्पितः, आचार्यस्य मुखं पश्यन्, तस्य सेवा करणीया। ब्राह्मणस्य त्रैसूत्रं यज्ञोपवीतम् वा वस्त्रं शुक्लं विधानं, शास्त्रे निर्दिष्टम्। यत् अन्यथा कृतं कर्म, तत् दूषितं भवति। केवलं शुद्धं शुक्लं, कल्मषरहितं, उत्तमं वस्त्रं धार्यं। यदि तत् न लभ्यते, गौचर्म वा रुरुचर्म वस्त्रं विधानं। यज्ञोपवीतं सदा वामस्कन्धे उपरि, दक्षिणबाहु अधः धार्यं, किन्तु शोककाले ग्रीवायाम् धार्यं। यदि दक्षिणस्कन्धे उपरि, वामबाहु अधः धार्यं, तदा तत् प्राचीनावीतं इति कथ्यते, पितृकार्येषु तस्य उपयोगः। वेदाध्ययने, भोजनकाले, ब्राह्मणसन्निधौ, सदा वामस्कन्धे यज्ञोपवीतं धार्यं। यज्ञोपवीतं विधिवत् धार्यं, एष धर्मः सनातनः। यदि मुञ्जा तृणं न लभ्यते, तदा कुशा तृणेन, एकेन वा त्रैगुण्येन, यज्ञोपवीतं कर्तव्यम्। यज्ञोपवीतं यज्ञार्हवृक्षकाष्ठेन वा, स्निग्धेन, कल्मषरहितेन वस्त्रद्रव्येण वा कर्तव्यम्। यदि कामात्, लोभात्, भयात्, मोहात् यज्ञोपवीतं त्यजति, स धर्मात् पतति। स्नानानन्तरं, देवर्षिपितृगणानां तृप्तिः देया। वृद्धानां प्रणामः धर्मानुसारं सदा आचरणीयः। दीर्घायुषः आरोग्यस्य च सिद्ध्यर्थं, आलस्यादीनि वर्जनीयानि। नाम्नः अन्ते 'अ' उच्चारणीयः, आद्याक्षरः दीर्घः कर्तव्यः। यः विदुषा न अभिवादितः, स शूद्रवत् भवति। दक्षिणहस्तः दक्षिणं, वामहस्तः वामं स्पृशेत्। ज्ञानदाता प्रथमं अभिवादनीयः। देवकर्मादिषु अन्याः विधयः न प्रवर्तन्ति। वैश्यं दृष्ट्वा 'शुभं भवतु' इति, शूद्रं दृष्ट्वा 'आरोग्यं भवतु' इति वाच्यं। पुरुषेषु जात्याचार्यः पितृव्यः च गुरु गण्यः। स्त्रीषु श्वशुर्या ज्येष्ठपितामही धाय्या च गुरु गण्याः। मनसा, वाचा, कायेन तेषां अनुगमनं कर्तव्यम्। तैः सह न उपवेशनं, न स्वार्थे विवादः कर्तव्यः। अन्यगुणैः युक्तः अपि, यः गुरौ द्वेषं करोति, स पतति। तेषु प्रथमत्रयः श्रेष्ठः, तेषु मातृ सर्वोत्तमा। ज्येष्ठभ्राता, पति—एते पंच गुरु गण्यः। एते पंच धनार्थिनः विशेषतः पूजनीयाः। पुत्रः सर्वं परित्यज्य तेषु समर्पितः भवेत्। एवं पुत्रः सर्वं धर्मं प्राप्नोति। तेषां ऋणं कदापि न अपाकर्तुं शक्यते। तेषां अनुमतिं विना अन्यं कर्म न कर्तव्यम्। धर्मस्य सारः एषः, यः मृत्युः अनन्तं फलम् ददाति। शिष्यः ज्ञानफलं भुक्त्वा, मृत्युः परं स्वर्गं प्राप्नोति। दोषात् स मृत्युः परं घोरं नरकं प्राप्नोति। इह लोके, दातुः सम्मानः लाभेन उत्पद्यते। ततः भगवतः मनुः तेषां अक्षय्यलोकान् उद्घोषयामास। कनिष्ठः तेषां सन्निधौ 'अहम् अत्र अस्मि' इति उत्थाय वदेत्। एवं धर्मस्य विधयः, जीवनस्य मार्गः, गुरौ श्रद्धा, शुद्धता, विनयः, सर्वे एकत्र सन्निहिताः।