कूर्मपुराणम्

शृणु, योगशास्त्रस्य गूढं रहस्यं कथयामि। स्वशरीरे जातः प्राणः एव आयुः, तस्य नियमनं यत्, तदेव प्राणसंयम इति कथ्यते। एषः प्राणायामः द्विविधः—कुम्भकयुक्तः च अकुम्भकः च इति विद्वांसः वदन्ति। तत्र मध्यमा या संयमा, सा परमोत्कृष्टा, षट् त्रिंशद्भिः मात्राभिः मिता। मन्द, मध्य, प्रधान इति त्रिविधेषु प्राणसंयमेषु, या परमा परात्परा सा आनन्दात् उद्भवति। एष एव योगिनां प्राणसंयमस्य लक्षणं इति प्रतिपाद्यते। यदा कश्चित् प्राणं धारयित्वा मन्त्रं त्रिवारं जपति, तदा सः प्राणसंयमः इति कथ्यते। एष योगिभिः यथाशास्त्रं सर्वत्र प्रतिपाद्यते। या समावस्था प्राप्यते, सा कुम्भक इति प्रसिद्धा। संयमः इति मनीषिभिः निगद्यते, इन्द्रियाणां निग्रहः इति उत्तमाः आहुः। एतेषु स्थलेषु चित्तस्य एकाग्रता एव धारणा इति ज्ञेयम्। या चित्तवृत्तिभिः अन्याभिः न मिश्रिता, सा ध्यानम् इति मुनयः प्राहुः। यदा बुद्धिः केवलं विषये स्थिरा भवति, तदा सा योगस्य परमा साधना। द्वादशप्राणायामपर्यन्तं ध्यानं समाधिः इति कथ्यते। सर्वेषां साधनानां मध्ये एषा परमा साधना इति निश्चितम्। स्थिरं स्थित्वा, पद्मासनं आत्मनः परमं आसनं इति श्रूयते। अर्धासनं च योगाभ्यासस्य परमं साधनं इति कथ्यते। तथा स्थिरं स्थित्वा, स्वस्तिकासनं परमं इति विद्वांसः वदन्ति। वह्निसमीपे, जलमध्ये, शुष्कपर्णसमूहस्य उपरि वा योगाभ्यासः कर्तव्यः। न तु कोलाहलयुक्ते, भययुक्ते, श्मशाने, वाञ्छिते वा स्थले, न च देवायतनसमूहेषु वा वल्मीकेषु। न च रोगपीडितः, दुःखादिभिः क्लिष्टः, योगं आचरितुम् अर्हति। नदीतीरे, पुण्यक्षेत्रे, देवालये वा योगाभ्यासः कर्तव्यः। एवं योगी, मयि भक्त्या युक्तः, सदा योगेन आत्मानं योजयेत्। एकाग्रचित्तः योगी, गुरुणा सह मया च आत्मानं योजयेत्। नासिकाग्रदृष्ट्या, अर्धोन्मीलितलोचनः, सः स्वात्मनि स्थितं परमेश्वरं चिन्तयेत्। धर्ममूलात् उत्पन्नं ज्ञानस्य तेजोमयं काण्डं चिन्तयेत्। पद्ममध्यस्थं परमं सुवर्णमयं बीजं चिन्तयेत्। ओङ्काररूपं अव्यक्तं, रश्मिजालसम्पूर्णं चिन्तयेत्। तस्मिन् ज्योतिषि स्वात्मानं अभेदेन स्थापयेत्। ततः सर्वव्यापी भूत्वा, किंचित् अपि न चिन्तयेत्। हृदयस्थं परमं पद्मं यथा पूर्वं निरूपितम्, तदेव चिन्तयेत्। तस्य मध्ये पञ्चविंशं पुरुषं ज्वालारूपं चिन्तयेत्। तत्रैव ओङ्कारप्रकाशितं नित्यं शिवं अक्षरं तत्त्वं चिन्तयेत्। तस्मिन् परमं तत्त्वं, शुद्धमात्मनः आधारं, चिन्तयेत्। सर्वाणि तत्त्वानि विशुद्धानि कृत्वा, पुनः ओङ्कारेण वा अन्यथा, ज्ञानजलस्य तेनैव स्वशरीरं प्लावयेत्। स्वात्मनि स्थितं प्रभुं, तत्त्वरूपं परमज्योतिः चिन्तयेत्। एषा सर्ववेदान्तसारः, शास्त्रे अतीतानां आश्रमाणां परं प्रतिपादितम्। द्विजानां वेदाध्यायिनां कृते एषा विद्या उपदिष्टा। सन्तोषः, सत्यता, श्रद्धा—एते व्रतानां विशेषतः अङ्गानि इति।