कूर्मपुराणम्

एवं योगसिद्धये संक्षेपेण विधानानि कथितानि सन्ति। तेषु तपःशास्त्रज्ञैः शरीरतप एवोत्तमं तपः रूपेण निर्दिष्टम्। मनःशुद्धये चाध्ययनं पुरुषाणां विशुद्ध्यर्थं वर्णितम्। वेदविज्ञैः तु तत्तत्त्वज्ञैः क्रमशः भेदाः विविक्ताः। वाङ्मयं तु पाठनं कथ्यते, तस्य स्वरूपं जपश्च। जपः तु सहस्रगुणं वाङ्मयात् श्रेयस्करः उच्यते। मनसि जपः सर्वशब्दानां चिन्तनं इति प्रसिद्धः। सुखरूपं यत् सन्तोषः, तं मुनयः मनःस्थैर्यं इति घोषयन्ति। बाह्यशुद्धिः भूम्यापः संयोज्य स्मृता; अन्तःशुद्धिः मनःशुद्धिः। शिवे अनन्यभक्तिः एव परमेश्वराराधनं इति। शरीरस्थं यत् वायुः, तस्य नियमनं श्वासनिग्रहः उच्यते। तद्विधिः द्विविधः—पूरकविरामयुक्तः च पूरकविरामहीनः च। मध्यनिग्रहः श्वासस्य उत्तमः, तस्य मापनं षड् त्रिंशत् गणनया। मन्दमध्यममुख्येषु, आनन्दोत्पन्नः परमपरमः जातः। एष एव योगिनां श्वासनिग्रहस्य लक्षणं घोषितम्। मन्त्रत्रयं श्वासग्रहणेन पठति चेत्, तद् श्वासनिग्रहः उच्यते। सर्वशास्त्रेषु योगिनां प्रयत्नशीलैः एष एव प्रसिद्धः। यः समतावस्था स्थिता, सा कुम्भकः इति कीर्तिता। निग्रहः पण्डितैः उच्यते, श्रेष्ठैः तु इन्द्रियनिग्रहः इति। एषु स्थलेषु मनःसंयमः धारणा उच्यते। अन्यवृत्तिसंयुक्तं चेत्, तद् ध्यानं न इति मुनयः। केवलविषयस्थितं यत् बोधः, स योगस्य परमोपायः। द्वादशप्राणसमये ध्यानं समाधिः इति कथ्यते। सर्वेषु साधनेषु एषा परमोपायः। दृढं स्थित्वा पद्मासनं आत्मनः श्रेष्ठं आसनं इति घोषितम्। अर्धासनं योगाभ्यासस्य श्रेष्ठं साधनं इति। दृढं स्थित्वा स्वस्तिकासनं अपि श्रेष्ठं इति। अग्निसमीपे, वारिणि, शुष्कपर्णराशौ वा अभ्यासः कर्तव्यः। न तु शब्दयुक्ते, भययुक्ते, देवालयराशौ, वामृगुहायां वा। नापि शरीरविकारैः, दुःखादिभिः क्लेशे वा अभ्यासः कर्तव्यः। नदीतीरे, पुण्यस्थले, देवालये च योगाभ्यासः कर्तव्यः। योगी मयि भक्तः सदा योगेन आत्मानं योजयेत्। योगी एकाग्रचित्तः गुरुणा मया च आत्मानं योजयेत्। नासाग्रे दृष्टिं स्थापयित्वा, नेत्रयोः किंचित् उद्घाटनेन। परमेश्वरं आत्मनि स्थितं चिन्तयेत्। ज्ञानस्य दीप्तिमूलं धर्ममूलात् उत्पन्नं चिन्तयेत्। कमलमध्ये परमं सुवर्णबीजं चिन्तयेत्। अव्यक्तं ओंकाररूपं रश्मिसन्ततिव्याप्तं चिन्तयेत्। तस्मिन् प्रकाशे आत्मानं अद्वयभावेन स्थापयेत्। ततः सर्वगतः सन् किञ्चिदपि न चिन्तयेत्।