कूर्मपुराणम्

शान्तवातादीनि सर्वाणि तदा किञ्चन न दृश्यन्ति स्म। ततः सहस्रनेत्रः सहस्रपादः ब्रह्मा समुत्पन्नः। स ब्रह्मा, नारायणनामा, तस्मिन्समये सलिलेषु शयाने स्थितः। ब्रह्मरूपः स देवः जगतः आद्यन्तः कारणं भवति। यत्र तस्य विश्रान्तिस्थानानि तानि, तेन नारायण इति स्मृतः। रात्रेः अन्ते स ब्रह्मावस्था धृत्वा सृष्ट्यर्थं प्रवर्तते। तदा स प्रजापतिः अनुमानस्य माध्यमेन जगत् उत्थापयितुम् इच्छन् कर्म अकरोत्। अन्येषां मनसापि अगम्यं यत्, तद् 'ब्रह्म' इति अभिधीयते, यत् वाचात्मकम्। तदा स्वदन्तेन भूमिधरः स्वात्मन्यवस्थितः पृथिवीं उद्धृतवान्। सिद्धाः ब्रह्मर्षयः च वायुविशेषे स्थिताः हरिं स्तुतवन्तः। ते ऊचुः—नमः पुरुषाय, आद्याय, शाश्वताय, विजिताय। नमः हिरण्यगर्भाय, सृष्टिकर्त्रे, परमात्मने। नमः नारायणाय, दिव्याय, सुरहिताय। पुनः पुनः नमः सर्वभूतात्मने, अव्यये। नमः जाग्रताय, शुद्धाय; विद्यारूपाय नमः। नमः अनन्ताय, अपरिमेयाय, कारणाय, साधनाय। नमः मूलप्रकृतये, मायारूपाय तुभ्यम्। योगेन प्राप्याय नमः; नमः साकर्षणाय। नमः सिद्धाय, पूज्याय, गुणत्रयविभागकृते। पुनः पुनः नमः निरूपाय, रूपवत्, माधवाय। इति—सर्वं जगत् रक्ष; त्वमेव त्राता, शरणं, गम्यः। तदा भगवान् वराहरूपेण तेषाम् अनुग्रहम् दत्तवान्। स प्रजापतिः मनसि रूपं संकल्प्य तद् प्रकटितवान्। तस्य महत्त्वात् भूमिः न निमग्ना। सर्वं पूर्वप्रलये दग्धं सन्, सृष्टौ मनः न्यवेशयत्। ततः सृष्टिः अभवत्, अचेतनाः तमसा पूर्णा। एषा अज्ञानम्, पञ्चविधा, महात्मनः अभवत्। सा तमसा आच्छन्ना, बीजं लोकैः आच्छादितम्। एतानि प्रधानवृक्षाः; एषा मुख्यसृष्टिः इति कथ्यते। तस्य ध्यानेन, तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिः अभवत्। पश्वादयः, प्रसिद्धाः, ते दुष्पथग्रहणकर्तारः, द्विजश्रेष्ठ। उर्ध्वस्रोतसः सृष्टिः दिव्यसृष्टिः इति कथ्यते, या सत्त्वलक्षणा। स्वभावेन अन्तर्बहिः प्रकाशवन्तः, ते देवत्वेन अभिहिताः। ततः अव्यक्तात् अधःस्रोतसः सृष्टिः अभवत्, या कार्यरूपा। मनुष्याः, सत्त्वयुक्ताः, किन्तु तीव्रदुःखपीडिताः, वर्णिताः। तस्य ध्यानेन, भूतादिसृष्टिः समुत्पन्ना। एवं, द्विजश्रेष्ठ, पञ्च सृष्टयः वर्णिताः। द्वितीयः सूक्ष्मभूतोत्पन्नः, भूतसृष्टिः इति प्रसिद्धः। एवं, एषा स्वाभाविका सृष्टिः उत्पन्ना, या पूर्वप्रज्ञया विना घटिता। तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिः, विविधजातिरूपा, पञ्चमी इति।