कूर्मपुराणम्

योगं सततमभ्यास्यं सततं यत्नेन साधयेत्। तेन योगेन साधकाः स्वात्मानं तेजस्विनं सूर्यसंकाशं परमेश्वररूपेण पश्यन्ति। तदा तेषां शान्तज्ञानं समुत्पद्यते, यत्साक्षात् निर्वाणलाभं ददाति। योगविद्यायामनुष्ठितायां महेश्वरः कृपां कुर्वति। ये मम योगं साधयन्ति, तेऽत्र महेश्वरत्वेन विज्ञेयाः। अथापि परमयोगोऽस्ति, सर्वेषां योगानां श्रेष्ठतमः। स नास्तित्वयोग इति प्रसिद्धः, येनात्मदर्शनं सिध्यति। स एव महायोगः, यः मयैक्यरूपेण परमेश्वरत्वेन कथ्यते। एतेषां योगानां षोडशभागमपि ब्रह्मयोगस्य न प्राप्नुवन्ति। सर्वेषां योगानां स एव योगः परमः स्मृतः। यत्नवन्तो योगिनोऽपि मां केवलं न पश्यन्ति। हे मुने, समाधिः, संयमः, नियमः, आसनं च—एतानि साधनानि अष्टधा ते कथितानि। यमाः संक्षेपेण उक्ताः, ये मनःशुद्धिं जनयन्ति। अहिंसा न ताडनं, इति ऋषयः प्राहुः। विधानतः या हिंसा भवति, सा एव अहिंसा इति कथ्यते। सत्यं तु यथार्थाचरणं वचने च द्विजातिभिः निर्दिष्टम्। अस्तेयमिति धर्मानुष्ठानं परद्रव्यापहारेण विरतिः। ब्रह्मचर्यं सर्वत्र मैथुनत्यागरूपेण परिभाष्यते। अपरिग्रहः तु यत्नेन आचर्यः इति स्मृतम्। नियमाः संक्षेपेण उक्ताः, ते योगसिद्धिदायकाः। तपः शरीरनियमः श्रेयः इति तपस्विभिः कथ्यते। स्वाध्यायः मनःशुद्धिकरः पुरुषाणां इति वर्ण्यते। वेदवित् क्रमेण भेदान् प्राहुः। स्वाध्यायः वाचिकः स्मृतः, तस्य लक्षणं जपः अपि। एष जपः सहस्रगुणः वाचिकात् श्रेष्ठः इति निर्दिष्टम्। मानसिकः जपः सर्वशब्दानां चिन्तनरूपः। तदनन्दलक्षणं संतोषं मुनयः मनःस्थैर्यं प्राहुः। बाह्यशौचं पृष्ठिव्यापः, अन्तरशौचं मनःशुद्धिः स्मृतम्। शिवे भक्तिः अविचलिता परमेश्वरस्य पूजनं स्मृतम्। प्राणः स्वदेहे जातो वायुः, तस्य नियमनं संयमः कथ्यते। एष संयमः द्विविधः—साग्रः निरग्रश्च। मध्ये प्राणसंयमः श्रेष्ठः, षट् त्रिंशद्भिः मात्राभिः मितः। मन्दमध्यमोत्तमेषु, तत्रानन्दात् उत्तमः श्रेष्ठः। एष एव योगिनां प्राणायामलक्षणं कथ्यते। त्रिवारं मन्त्रं जपेत्, प्राणधारणया, स प्राणायामः कथ्यते। एष योगिनां यत्नेन सर्वशास्त्रेषु प्रसिद्धः। या समस्थितिः सा कुम्भकाख्या प्रसिद्धा। संयमः इति मनीषिभिः निर्दिष्टः, इन्द्रियनिग्रहं श्रेष्ठाः प्राहुः। एषु स्थानेषु ध्यानं मनसः बन्धनं स्मृतम्।