कूर्मपुराणम्

सूतः पुराणवाचकः जगतः विस्तारं मन्वन्तरविनिश्चितिं च यथावत् वर्णितवान्, यद् ज्ञानयोगनिष्ठैः सर्वदा पूज्यते। तद् एव ज्ञानं येन परं ब्रह्म विजानीयाम, तद् ब्रह्मविषयं विज्ञानं श्रुत्वा, सर्वं विज्ञानमवाप्य वयं पुनः तत्त्वमिमं पृच्छामः। सूतः स्मृत्वा तदाख्यानं प्रवक्तुं प्राचक्रमे। स यत्र श्रेष्ठाः ऋषयः यज्ञाय समासन्नाः आसन्, तत्र समुपेत्य, द्विजश्रेष्ठः स व्यासं कमलदलायताक्षं प्रणम्य, गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य, अञ्जलिं कृत्वा समीपस्थः अभवत्। तस्य पूज्यं योग्यं च आसनं कृत्वा, सादरं समर्पितवन्तः। तत्र पृष्टं—"कच्चित् तपोऽध्ययनविद्यासु विक्षयो नास्ति?" इति। "त्वं ब्रह्मविषयं ज्ञानं मुनिभ्यः वक्तुमर्हसि। तेषां श्रोतुकाम्यता जाता; तस्मात् सत्यं वद।" "यद् पूर्वं कूर्मरूपेण विष्णुना मुनिभ्यः उक्तं, तत् त्वया वक्तव्यम्।" इति। स सूतः रुद्रं प्रणम्य, सुखदं वाक्यं उवाच। "यत् सः स्वयम् सनत्कुमारादिभ्यः उक्तवान्, अङ्गिरसः रुद्रसहितः, धर्मविद् भृगुश्च, शुक्रः, वसिष्ठः, यः सर्वे निगृहितात्मनः, ते बदरिकाश्रमे घोरं तपः कृतवन्तः।" "तत्र नरेण सह, अनाद्यन्तं नारायणं ध्यानपरायणाः आसन्। योगिनः भक्तिपराः स योगविदां श्रेष्ठं प्रणम्य, तं नारायणं गभीरया वाचा पप्रच्छुः—'कस्मादेतत्तपः क्रियते?' इति। तदा साक्षात् भगवन् नारायणः, सिद्धिलक्षणः, तत्र सन्निधिम् उपगतः।" "वयं त्वामेव शरणं प्रपन्नाः, पुरुषोत्तम!" इति। तत्रैव नारायणः, सनातनः, अव्यक्तः पुरुषः, स्थितवान्। "वयं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामः; सर्वं संशयं छिन्धि। आत्मा कः? मोक्षः कः? संसारणं कुतः? किं तत् परं ब्रह्म? सर्वं वद।" तदा स भगवाञ् तपस्विरूपं त्यक्त्वा, स्वतेजसा तिष्ठन्, श्रीवत्सचिह्नकं वक्षसि, तप्तकाञ्चनसन्निभः विराजमानः, तं काले पुरुषः तस्य तेजसा न पश्यन्ति स्म। तस्मिन् समये रुद्रः, प्रसन्नचित्तः, स्वयं महेश्वरः, तत्र प्रादुरभूत्। तं परं प्रभुं प्रमुदितहृदयाः भक्त्या स्तुतवन्तः—"जय सर्वर्षिसंसेव्य, तपसा पूजित प्रभो! जय अनन्त, सृष्टिस्थितिसंहारकारण! जय अम्बिकापते, नमोऽस्तु ते परमेश्वर!" इति। रुद्रः हृषीकेशं परिष्वज्य, गभीरया वाचा उवाच—"अत्रागतः त्वया, अच्युत, किं कार्यं मया कर्तव्यम्?" इति। तदा भगवान् महादेवं प्रसन्नं प्रति उवाच—"ये मम शरणागताः, तत्त्वदर्शनकाङ्क्षिणः, मम सन्निधौ त्वया अत्र दैवीं विद्याम् अवश्यं वक्तव्या।