कूर्मपुराणम्

वेदार्थविदो मुनयः तृतीयं रूपं भगवन्तमित्याचक्षते। स एव भगवाञ्छतमुखो जगत्सृष्टौ प्रवर्तते। स च सर्वेश्वरः विष्णुः स्वयं सत्त्वगुणमधिष्ठाय स्थितिकार्ये प्रवृत्तः। रुद्रः पुनः तमोगुणमाश्रित्य जगद्ध्वंसनं करोति। स एवैकः, द्विविधश्च, त्रिविधश्च, पुनर्महाविविधश्च भवति। स्वलीलया स नानारूपाणि, क्रियाः, आकृतयः, नामानि च धारयति। स एव सर्वं सृजति, ग्रसति, विशेषेण च निरीक्षते। गुणमयत्वात् त्रिकालस्थितत्वाच्च स एक इति कथ्यते। प्रथमत्वाद्देवः स स्मृतः, अजत्वाच्चाज इति स्मर्यते। देवेषु महादेव इत्येष स्मृतः। ऐश्वर्यादविदेयत्वाच्च ईश्वर इति कथ्यते। अप्रसूतत्वात्पूर्वत्वाच्च स स्वयम्भूरिति स्मर्यते। संसारहरणात् हर इति, व्यापकतया विष्णुरिति चाख्यायते। सर्वज्ञत्वात् सर्ववित्त्वाच्च स सर्वज्ञः, सर्वकारणत्वाच्च स एव सर्वमिति। सर्वदुःखात् मोचयित्वा स मोक्षकृत् इति स्तूयते। स परमेश्वरः नानाविधरूपेण विविधलीलया क्रीडति। हे मुनयः, अनुमानं विना ब्रह्मसृष्टिं विद्धि। एषा सृष्टिर्न स्वयमेव बहुवर्षैर्वर्णयितुं शक्या। स एव परमः कालः, यः स्वान्ते पुनः लीयते। स परार्ध इति कथ्यते, तस्यार्धं परार्धमिति विदुः। त्रिंशत् काष्ठाः कलां कुर्वन्ति, त्रिंशत्कलाः मुहूर्तं भवन्ति। तैः दिनरात्राणि मासः स्यात्, स च द्विपक्षयुक्तः। देवतानां दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं तेषां दिवा। चतुर्व्याहृत्यां द्वादशभागाः स्युः—तस्य विभागं शृणु। तस्य शतम् सन्ध्यांशः, कृतयुगस्य सन्ध्यांशः। ततः षट्शतमंशो भवति, कृतयुगसन्ध्यांशं विना। त्रेताद्वापरकलिकालविभागः कथ्यते। एकसप्ततिः तस्य मन्वन्तरमिति स्मृतम्। सर्वे स्वायम्भुवादयः, ततः सावर्णिकादयश्च। सहस्रयुगपर्यन्तं नरपतिभिः पालतव्यम्। एतानि व्याख्यातानि, नात्र संशयः, कल्पस्य च कालस्य च। सहस्रचतुर्युगानि कल्प इति विद्वांसः कथयन्ति। ब्रह्मणो वर्षं परेति निर्दिष्टम्, तस्य शतमिति विद्वांसः जानन्ति। तस्मात् स एव स्वाभाविको लय इति महात्मनः वदन्ति। कालचेष्टया पुनः सृष्टिरुत्पद्यते। केवलं कालेनैव भूतानि सृज्यन्ते, तेनैव पुनः ग्रसन्ते। व्यापकतया, स्वातन्त्र्येण च, स एव सर्वात्मा महेश्वरः। स एव भगवाञ्छ्रीमान् नियन्ता, कालः, कविश्च शास्त्रेषु निर्दिष्टः। अधुना अपि स एव प्रवृत्तः, एष्यष्टमः कल्पः। वराहकल्पोऽयं प्रवर्तमानः, तस्य विस्तारं कथयिष्यामि।