कूर्मपुराणम्

ततः द्विविधगुणयुक्तः शब्दस्पर्शात्मकः वायुः समुत्पन्नः। तस्मिन्नेव, त्रिगुणयुक्तः शब्दस्पर्शरूपात्मकः अग्निः प्रादुर्भूतः। अग्नेः परं, चतुर्गुणयुक्तं रसस्वरूपं जलं विज्ञेयम्। जलात्, पञ्चगुणयुक्ता स्थूलतत्त्वेषु पृथिवी कथ्यते। एतेषां तत्त्वानां परस्परसंयोगेन, परस्परं एकमेकं धारयन्ति। एकत्र न मिलित्वा, तत्त्वानि पूर्णरूपेण सृष्टिं कर्तुं न शक्नुवन्ति। महत्तत्त्वादारभ्य विशेषान्तं, ते ब्रह्माण्डं उत्पादयन्ति। तेषु विशेषेषु, महदण्डः उदभूतः, विशालः जलमध्यस्थः स्थितः। तस्मिन् आद्यण्डे, क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा नाम्ना प्रादुर्भूतः। स एव प्रजापतिः ब्रह्मा प्रथमं अभवत्। स हि हिरण्यगर्भः कपिलः वेदस्वरूपः नित्यः च कथ्यते। तस्य परमात्मनः गर्भजलानि समुद्राश्चासन्। चन्द्रसूर्यौ तारा ग्रहाः वायुः च तस्य सहवासिनः। जलानि बहिः दशगुणेन अग्निना आच्छाद्यन्ते। वायुः आकाशेन आच्छाद्यते, आकाशः च आद्यतत्त्वैः आच्छाद्यते। एताः लोकाः महात्मनः सर्वतत्त्वात्मनः एव। ये अधिपतयः, योगगुणयुक्ताः, यथार्थविचारिणः च, तैः सप्तस्वाभाविकैः आवरणैः ब्रह्माण्डं आच्छाद्यते। एष एव सृष्टिकर्तुः परमं रूपं वेदवाक्येन प्रतिपादितम्। तस्य दिव्यस्य परमात्मनः द्वितीयं शरीरं अस्ति। वेदार्थविदः तृतीयं रूपं भगवन्तं आहुः। स भगवाञ् चतुर्मुखः लोकसृष्टौ प्रवृत्तः। विष्णुः सर्वेश्वरः स्वयं सत्त्वगुणं धारयति। रुद्रः तामोगुणं आश्रित्य जगत् संहरति। स एकः, द्विविधः, त्रिविधः, पुनः बहुविधः च। स स्वलीलया नानारूपाणि, कर्माणि, रंगाणि, नामानि च धारयति। स सृष्टिं करोति, ग्रसति, विशेषतः सर्वं पश्यति। गुणात्मा त्रिकालस्थितः, तेन एकत्वेन अभिधीयते। प्रथमत्वात् आदिदेवः, अजत्वात् अजः स्मृतः। देवेषु महादेवः स्मृतः। ईश्वरः इति, स्वामित्वात् अस्वाधीनत्वात् च। उत्पन्नत्वाभावात्, पूर्वत्वात्, स्वयम्भूः स्मृतः। संसारहरणात् हरः, व्यापकतया विष्णुः इति। सर्वज्ञः सर्ववेदित्वात्, सर्वः सर्वकारणत्वात्। सर्वदुःखमोचनात् मोक्तृः इति स्तूयते। परमेश्वरः नानारूपविभूतिभिः लीलां करोति। हे ऋषयः, अनुमानं विना ब्रह्मसृष्टिं अवगच्छत। सा सृष्टिः, स्वयमेव बहुवर्षैः अपि पूर्णतया वर्णयितुं न शक्या। स एव परमकालः, यस्य अन्ते पुनर् लयं गच्छति। स परार्धः इति कथ्यते, तस्य अर्धं परार्धः इति प्रसिद्धम्।