कूर्मपुराणम्

तत्र मेरुः पर्वतः पृथिव्या: कमलस्य आधाररूपे स्थितः, तस्यैव गर्भकोशवत् विराजते। तस्य मेरोः उत्तरदिशि नीलः, श्वेतः, शृङ्गी च पर्वताः सीमन्तः प्रतिष्ठिताः। एतेषां पर्वतानां प्रत्येकस्य द्विसहस्रयोजनं उच्चतया, तावत्समानं च विस्तीर्णं दृश्यते। तथैव, द्विजश्रेष्ठ, मेरोः दक्षिणे हरिवर्षं प्रतिष्ठितम्। यथा एते भारताः, तथा एव उत्तरकुरवः अपि सन्ति। तेषां मध्ये इलावृतं नाम प्रदेशः, तत्रैव मध्ये मेरुः पर्वतः समुन्नतः स्थितः। मेरोः उपरि निर्मिताः बाहवः दशसहस्रयोजनपरिमाणेन उन्नताः दृश्यन्ते। मेरोः पश्चिमे विपुलः महापर्वतः स्थितः, उत्तरदिशि सुपार्श्वः पर्वतः प्रसिद्धः। महर्षयः, जम्बूद्वीपस्य 'जम्बू' नाम्नः कारणं श्रुणु। जम्बूफलानि भूमिधारकपर्वतस्य पृष्ठे पतन्ति, सर्वत्र च विनश्यन्ति। तत्रैव एकः नदी उत्पद्यते, तां तत्रवासिनः पिबन्ति। तस्यां पानात् तत्रजनाः स्वस्थबुद्धयः भवन्ति। तस्मात् एव जाम्बूनदं नाम सुवर्णं जायते, यत् सिद्धानां भूषणाय युक्तम्। ऋषिसत्तम, तयोः द्वयोः देशयोः मध्ये इलावृतं प्रदेशं विद्धि। पश्चिमे वैभ्राजं, उत्तरदिशि सवितुः वनं च स्थितम्। एते चत्वारः सरः सदा देवोपयोग्याः। वैकङ्कः, मणिशैलः, ऋक्षवान् इति प्रमुखाः पर्वताः। एवं, देवैः निर्मिताः एते सिद्धानां निवासस्थानानि इति कथ्यन्ते। त्रिकूटः, शिखरः, पतङ्गः, रुचकः च नाम्ना प्रसिद्धाः। समूलः, वसुधारः, कुरवः, सानुमान् च उल्लिखिताः। एकशृङ्गः महापर्वतः, गजशैलः, पिशाचकः च सन्ति। एवं, दिव्यकर्मभिः ख्याताः एते उत्तमान् महापर्वताः। शिखिवासः, वैडूर्यः, कपिलः, गन्धमादनः च; सुपार्श्वः, सुपक्षः, कङ्कः, कपिलः च; अञ्जनः, मधुमांसः, कुमुदः, मुकुटः च; पारिजातः महापर्वतः, कपिलोदकः च—एते राजर्षिपर्वताः सिद्धगन्धर्वसंश्रिताः सन्ति। शङ्खकूटः, वृषभः, हंसः, नागः च; मयूरः, कपिलः, महाकपिलः च। मानसस्य उत्तरदिशि केसराचलाः स्थिताः। तत्र अन्तर्गह्वराणि, सरांसि, वनानि च सन्ति। तानि निर्मलानि, शान्तरजांसि, सर्वदुःखविवर्जितानि च दृश्यन्ते। मेरोः उपरि देवदेवस्य ब्रह्मणः प्रसिद्धं धाम विराजते। तत् योगिनां स्वामिभिः, ऋषिभिः, उपेन्द्रेण, शङ्करेण च पूज्यते। तत्रैव पुण्यात्मा सनत्कुमारः सदा पूजां करोति। स योगयुक्तात्मा तत्र स्थित्वा परमामृतं पीत्वा रमते। ब्रह्मणः पुरतः तेजस्वि निर्मलं धाम विराजते। तत्र महर्षिसंघैः आकीर्णं, ब्रह्मविद्भिः सेवितं च दृश्यते। तत्र जगत्पति: प्रमथैः सह स्वामी भवति। तत्र तपस्विनः सत्यवादिनः महादेवं पूजयन्ति।