कूर्मपुराणम्

पातालस्वर्गे महाबलवान् राजा निवसति स्म। तत्र विटलं श्वेतवर्णं कथ्यते, तथा तलं अपि श्वेतमिव वर्णितम्। रसायां तलं प्रसिद्धं, तत्रान्यैः अपि प्राप्यते। तलातलं सर्वसमृद्ध्युपेतं कीर्तिमत् समाख्यातम्। सुतलं तु प्राचीनैः देवैः, अन्यैश्च अपि भूतैः पूर्णम्। तत्र महान्तकाद्याः महोरगाः, प्रह्माद नाम दैत्यश्च तिष्ठन्ति। बलवान् जम्भः, वीर्यवान् हयग्रीवः च तत्र निवसतः। तथा अन्यैः उग्रैः नागैः अपि तदधोभूमि शोभिता। तत्र दुष्टाः जनाः पीड्यन्ते, येषां संख्या वर्णनातीताः। कालाग्निः, रुद्रः, योगात्मा, नारसिंहः, माधवः च—एते सर्वे तस्मिन्नेव स्थिताः, स यः कालाग्निरूपं धारयति। सः अन्ते विषाग्निशिखाभिः दीप्तः स्वयमेव जगत् विलयं नयति। सा श्यामवर्णा शांभवी रूपा कालः, लोकविनाशकः इति ख्यातः। अथ अहं भूर्लोकस्य निर्णयं पुनः कथयामि। कुशद्वीपः, क्रौञ्चद्वीपः, शाकद्वीपः, पुष्करद्वीपः सप्तमः इति निर्दिष्टाः। द्वीपद्वीपान्तरे प्रत्येकं महद्, प्रत्येकं समुद्रः पूर्वस्मात् महत्तरः कथ्यते। समुद्राः दध्योदः, क्षीरसागरः, मधुदधिसागरः च नाम्ना विख्याताः। सप्तद्वीपैः एते संयुताः, योजनेन संक्षेपेण मिताः। एषां मध्ये सुवर्णसदृशः प्रसिद्धः मेरुः पर्वतः स्थितः। स पर्वतः अधस्तात् षोडशभागपर्यन्तं, शिखरे द्वात्रिंशद्भागपर्यन्तं विस्तृतः। स भूमिपद्मस्य मूलभागे स्थितः, बीजकोशरूपेण तिष्ठति। नीलः, श्वेतः, शृङ्गीति उत्तरदिग्भागे पर्वताः सन्ति। ते पर्वताः द्विसहस्रयोजनपरिमाणे उन्नताः, समं च विस्तीर्णाः। तथैव, द्विजश्रेष्ठ, मेरुर्दक्षिणे हरिवर्षः स्थितः। यथा एते भारताः, तथैव उत्तरकुरवः अपि। तस्य मध्ये इलावृतं नाम राष्ट्रं, तत्रैव मध्ये मेरुः पर्वतः शोभते। मेरौ निर्मिताः उपपर्वताः दशसहस्रयोजनपरिमाणे उन्नताः। मेरुर्नाम पर्वतस्य पश्चिमे विपुलः, उत्तरदिक् सुपार्श्वः इति कीर्तितः। महर्षयः, जम्बूद्वीपस्य ‘जम्बू’ इति नाम्नः हेतुः अपि श्रूयताम्। जम्बुफलानि भूमिधरपृष्ठे पतन्ति, सर्वत्र विघूर्णमानानि क्षीयन्ते। तत्रैव नदी उत्पद्यते, तस्यां तत्रवासिनः जलं पिबन्ति। तद् जलं पीत्वा तत्र जनाः स्वस्थबुद्धयः भवन्ति। तस्मात् ‘जाम्बूनद’ इति सुवर्णं जायते, यत् सिद्धानां भूषणाय योग्यम्। ऋषिश्रेष्ठ, तयोः प्रदेशयोः मध्ये इलावृतं विद्धि। पश्चिमे वैभ्राजः, उत्तरदिक् सवितुः वनं स्थितम्। एते चत्वारः सरांसि सदा देवयोग्यानि सन्ति। वैकङ्कः, मणिशैलः, ऋक्षवान् इति प्रमुखाः पर्वताः। एते देवैः सृष्टाः, सिद्धानां निवासस्थानानि इति विख्याताः। त्रिकूटः, शिखरः, पतंगः, रुचकः च नाम्ना कीर्तिताः। समूलः, वसुधारः, कुरवः, सानुमान् च अपि उक्ताः। एवं भगवता सृष्टं, दिव्यं, पुण्यं च भूर्लोकस्य विधानं, पातालस्य च माहात्म्यं, मुनिभिः श्रद्धया श्रोतव्यम्।